Bölüm anahatları

  • 1- Dönem tarihine genel bir bakış

    Tarih kitaplarından ve ansiklopedilerden dönem tarihine ilişkin araştırma yapılması, edebiyat tarihine altyapı oluşturmak bakımından önemlidir. Giriş bölümünde verilen kaynaklardan yararlanılarak dönem tarihi hakkında yeterli bilgiye sahip olmak mümkündür. Bu nedenle derste uzun uzadıya dönem tarihinden bahsedilmeyip özet kesitler verilmektedir. Bu bağlamda İran'da yarı bağımsız millî hanedanların görev alış süreçlerine değinilmeli, Tâhirî, Saffârî ve Sâmanlı hanedanları hakkında genel bilgilerin yenilenmesi uygun olacaktır.

    2- Gazneli hanedanının devlete dönüşüm süreci

    Gazneliler ilk önce Sâmanlı devleti askerî bürokrasisinde görev alan bir grup olarak tarih sahnesinde görünürlük kazanmaya başlamışlardır. Bu süreçte önemli bir güç elde eden Gazneliler, zamanla Sâmanlı devletine bağlı bir beylik gibi hareket eder olmuşlar ve Sâmanlıların zayıflaması ve buna karşılık kendilerinin askerî ve malî bakımdan güçlenmeleriyle yükselen güç haline gelerek bağımsız devlet olma yolunda ilerlemişlerdir. Gazneli devletinin kuruluş süreciyle ilgili olarak kaynaklardaki bilgileri değerlendirmek gerekir.

    3- Gazneli Mahmud ve yönetimi

    Gazneli Mahmud Gazneli hanedanının kurucusu olmasa bile gerçek anlamda Gazneli devletinin kurucusu sayılabilir. Onun fetih hareketleri Gaznelileri maddi ve manevi bakımdan oldukça güçlendirmiş ve bunun sonucunda da Gazneli devletinin merkezi olan Gazne/Gaznin şehri özel bir çabanın sonucu olarak önemli bir kültür, bilim ve edebiyat merkezi haline gelmiştir. Gazneli Mahmud ile ilgili olarak kaynaklara yönelerek Gazneli Mahmud'un hayatı, faaliyetleri ve onun zamanında ülkenin kültürel durumu hakkında bilgi edinilmelidir. Ayrıca Emir Mahmud zamanında İran ve Horasan'ın durumu hakkında mütalaada bulunmak önem taşımaktadır. Mahmud'un komşu ülkelerle ilişkileri hakkında da bu yolla bilgi edinilmiş olacaktır.

    4- Gazneli Mahmud'dan sonra Gazneliler

    Mahmud'un ölümünden sonra kısa süreliğine de olsa bir siyasi belirsizlik yaşandığından söz edebiliriz. Mahmud'dan sonra ilk önce emir Muhammed'in tahta çıkartılması, altı ay kadar sonra da kardeşi Mes'ud'un eski (azledilmiş) veliaht olarak iktidarı kendi gücüyle ve adamlarının yardımıyla ele geçirmesi süreci önemlidir. Mes'ud, babasının politikalarını sürdürmeye çalışmışsa da babası kadar etkili bir emir olamamıştır. Selçuklulara yenik düşen Mes'ud, iktidar merkezini doğuya kaydırmış, daha ziyade Hindistan taraflarında tutunmaya çalışmıştır. 

    Mes'ud'dan sonraki dönemde Gazneliler iç çekişmelerle ve taht mücadeleleriyle vakit ve güç kaybetmişlerdir.

    İran edebiyatı tasnifinde Gazneliler döneminin Mahmud ve Mes'ud dönemleriyle sınırlandırıldığınıburada hatırlatalım.