Bölüm anahatları

  •  

    Bazı hatırlatmalar:

    - Reseptif alan: Bir duyu sisteminde bir hücrenin uyarılardan etkilendiği alan

    -         Adaptasyon: Aynı şiddette gelen uyarıya duyu sisteminin verdiği yanıtın giderek azalması

     

    Somatik duyu sistemi

     

    İçerik

     

    A-Tipleri, sınıflandırması: Derin duyu (proprioseptif), yüzeyel duyu (epikritik, protopatik)

     

    B-Reseptörleri: Adaptasyon ve reseptif alan kavramları, Kapsül

     

    C-Merkezi sinir sistemine iletimi: Duyu tipi-lif tipi ilişkisi

     

    D- Merkezi sinir sisteminde iletimi: Çıkan yollar, talamus spesifik somatik duyu çekirdeği (ventral posterior çekirdek-lateral ve medial kısımları)

     

    E- Kortikal alanlar: S1 (3a, 3b, 1, 2 Brodmann alanları), S2, posterior pariyetal korteks (5 ve 7 Brodmann alanları), Topografik yapı, Paralel ve seri işlem

     

    KAYNAKLAR: Ders notu + Ganong + Vander-Sherman-Luciano (Human Physiology)

     

    A- Sınıflandırma: Somatik duyu denince: İşitme, görme, koku, tat, vestibuler denge (iç kulaktaki denge organı) dışındaki tüm duyular…

    Somatik duyu reseptörleri vücudun her yerine dağılmış, en büyük duyu organı. 

    Reseptörleri çok çeşitli.

     

    Somatik duyu tipleri:

    Temel 4 tipi, dokunma, sıcak-soğuk, ağrı ve proprioseptif-pozisyon  (derin) duyu  

    Yerine göre: yüzeyel, derin ve visseral duyu 

    Yüzeyel duyu: Epikritik- Protopatik

    Tiplendirme-sınıflandırma insana özgü

     

    Somatik duyu reseptörleri:

     

    Reseptör ayrı bir hücre değil, 1. nöronun özelleşmiş akson sonlanmaları

    1. nöron gövdesi spinal ganglionlarda (kafa hariç) 

    Periferik akson, periferik sinirlerle deri-eklem-kas-organ vs. gelir. Dallara ayrılır, miyelinli ise miyelini kaybeder, duyu cisimciği (reseptör) olarak sonlanır.

    Bir nöronunun tüm akson sonlanmaları, tek tip duyu cisimcikleridir.

     

    a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin kılıfına göre farklı özellikler taşır.

    a) Periferik sonlanma: Reseptör tipleri (Kapsüllü ve çıplak sinir sonlanmaları)

     

    Deride:

    Kapsüllü sonlanmalar (Meissner, pacini, merkel, ruffini) (dokunma-basınç)

    Serbest sinir sonlanmaları (dokunma-basınç, ağrı, sıcak/soğuk), kıl dibi reseptörü (dokunma-basınç)

    Eklem-kas ve iç organlarda

    Kapsüllü (Kas iğciği, golgi tendon organı)

    Serbest sonlanmalar

     

    Somatik duyunun 1. duysal nöronu

    a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin örtülerine göre farklı özellikler taşır.

     

    b) Uygun uyarana göre

    b1- Dokunma-basınç reseptörleri

    b2- Sıcak-soğuk reseptörleri

    b3- Nosiseptörler

     

    b1- Dokunma-basınç reseptörleri

    1.nöron periferik aksonu, kapsül merkezinde miyelinsiz sonlanır. Sonlanma membranında mekanosensitif iyon kanalları bulunur.

    Dokunma, kan basıncı (damar-kalp), gerilme (GİS, safra kesesi, mesane)

     

    DERİ

    Vücut sıvısının buharlaşmasını önler.

    Güneş ışığından korur

    Mikropların girmesini engeller.

    Çıplak ve kıllı deri, dermis-epidermis

    0.006 mm yükseklik, 0.04 genişlikte bir kabartıyı farkedebiliriz.

     

    Derideki kapsüllü reseptörler:
    Yüzeyel (Meissner, Merkel), Derin (Pacini, Ruffini)

    Derin kapsüllü mekanoreseptörler

    Pacini cisimciği (2x1mm), çok duyarlı, res. alanı geniş, titreşim-basınç, fazik reseptör (en hızlı adapte olan reseptör), deri altında, Pacini 250-350 Hz’e duyarlı, 800 Hz’e kadar yanıt verir. Mekanosensitif bilginin %10-15’i

    Ruffini organı, kollajen liflerle kas vs tutunmuş. Kollajen lifler gerilince uyarılır, tonik reseptör (Kas golgi tendon organı gibi) Mekanosensitif bilginin %20’si

    Yüzeyel kapsüllü mekanoreseptörler

    Merkel diskleri epidermisin hemen altında, deri şekil değişikliğine duyarlı, tonik reseptör, en büyük uzaysal çözümleme, yüzey bilgisi, mekanosensitif bilginin %25’i

    Meissner cisimciği, dermal katlantılarda, kollajen liflerle epitel hücrelerine tutunmuş, derinin çekilmesi ile uyarılır. Fazik reseptör, 3-40 Hz duyarlı, deride hareket bilgisi,   mekanosensitif bilginin %40’ı

     

    Serbest sonlanmalar (Mekanoreseptör)

    Kıllı ve kılsız deri bölgelerinde bulunur.

    C ve A δ tipi yavaş liflerin akson sonlanmalarıdır.

    Kıl follikülleri de serbest sinir sonlanmaları ile çevrilidir. Hızlı ve yavaş adapte olan türleri vardır. 

     

     

    Proprioseptif duyuyla ilgili mekanoreseptörler

    Proprioseptif duyu: Vücut pozisyonu duyusu

    Reseptörü: Eklemler-kaslar ve çevresindeki mekanoreseptörler

    Tipleri: Statik ve dinamik

    Şuurlu derin duyu: Bir anatomi terimi

    Bazı kaynaklarda derin duyu=proprioseptif duyu

    Ancak genelde eklem-kas ve çevresinden kaynaklanan tüm duyulardır. (Derin ağrı gibi)

    Proprioseptif duyu

    Denge, hareketin kontrolü, tutulan objenin tanınması

    Proprioseptif duyu başlıca 3 tip mekanoreseptörün birlikte aktivitesine bağlıdır. 

                1- Eklem kapsülündeki mekanoreseptörler

                2- Kas iğciği reseptörleri (aksonları Tip Ia, Tip II) ve Golgi tendon organı (aksonları Tip Ib)

                3- Deri mekanoreseptörleri

    b2- Termal reseptörler

    Sıcak ve soğuk duyusu için ayrı reseptör, serbest sinir sonlanmaları. 0,01 °C değişikliği algılayabiliriz.

    Deri 20-40 °C sorunsuz, beyin 37 °C olmalı 

    Deri, hipotalamus, …

    Seyrek, sıcak-soğuk duyarsız deri bölgeleri var. Lokalizasyon kötü, MSS’de görece az sayıda nöron ve lifle iletilir.

    C tipi veya A δ tipi liflerle MSS’e iletilir.

     

    Termal reseptörler

    Sıcak-ağrı reseptörlerinin bazı iyon kanalları “kapsaisin” gibi maddelere de duyarlıdır, acı biberde var, acı tat sıcaklık-yanma duyusuna da yol açar.

    Soğuk reseptörlerinin bazı iyon kanalları mentole de yanıt verir, naneli şeker soğuk hissi oluşturur.

     

    b3- Ağrı reseptörleri (nosiseptörler)

    Sıcak-soğuk reseptörleri veya mekanoreseptörler aşırı uyarılında ağrı oluşmaz. Ağrı reseptörleri doku harabiyetine özelleşmiş spesifik reseptörlerdir. 

    Serbest (çıplak) sinir sonlanmalarıdır.

    Mekanik, termal (45 °C üstü ve 5 °C altı uyarılan iki ayrı tip), kimyasal (H+, K+, histamin, bradikinin vb.), polimodal nosiseptörler (mekanik, termal, kimyasal) tanımlanmış

    C tipi veya A δ tipi liflerle MSS’e iletilir.

     

    Somatik duyunun 1. duysal nöronu

    a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin örtülerine göre farklı özellikler taşır.