Çağdaşlaşma Sürecinde Milliyetçilik

ATATÜRK önderliğindeki Türk Milliyetçiliği:  Yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluş yöntemi, ortak değerler ve ülkü etrafındaki milletin bir vatan üzerinde örgütlenmesini esas almıştı. Atatürk’ün ‘Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni kuran herkes Türk’tür, Türk milletidir’ şeklindeki sözleri, bu konuya işaret etmekteydi. Bu noktada, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu süreçte, dünyada, özellikle 1930’lu yıllarda aşırı milliyetçilik veya siyasi ırkçılık(öjenizm) yaklaşımlarının da varolduğu dikkate alınırsa, Atatürk’ün bu sözlerinin değeri ve Türk milliyetçiliğinin dönemindeki diğer milliyetçilik akımlarından farklılığı daha iyi anlaşılır. Türk milliyetçiliği bir kültür milliyetçiliğidir; ve dil, tarih, kültür ve geleceği paylaşma ülküsü ile nesnelleşir.

Türk Devrimi, ‘anti-emperyal’ bir mücadele verirken demokrasi sisteminin kavram ve kurumlarına (seçim, Meclis, Anayasa gibi) ve bu sistemle uyumlu bir cumhuriyet rejiminin kabulüne yönelik girişimleri de ihmal etmedi. 15.yüzyıla gelindiğinde, fetihlerin sonucunda sayıları artan gayrimüslimlerin devletle olan idari ve hukuki bağını düzenlemek için, Fatih Sultan Mehmet döneminde, Millet Sistemi uygulanmaya başlandı. Millet Sistemi’ne göre ‘millet’ kavramı, dini cemaat, ümmet karşılığı olarak kullanılmaktaydı.

• Osmanlı İmparatorluğu’nda milleti oluşturan iki unsur, din temeline göre ayrılmıştı: 1).Müslim ve 2).Gayrimüslimler olmak üzere. 19. yüzyıla kadar uygulanan Millet Sistemi’ndeki bu ikili ayrımda, ‘farklılık’ esastı; ancak bu ‘farklılık’ demek, ‘eşitsizlik’ demek değildi. Dahası bu farklılık, bir sınıf ayrımı, etnik ya da dil ayrımı uygulamasına dayanmıyordu.

• Osmanlı’daki Millet Sistemi’ne göre, Müslümanlar tek bir millet sayılırdı; ve imparatorluktaki yetki ve görev dağılımları daha çok devlet ve ordudaki görevlerde ön plana çıkmaktaydı. Gayrimüslimler ise, 1.Ortodoks(Rum) Milleti, 2.Ermeni Milleti ve 3.Musevi Milleti olmak üzere 3’e ayrılmaktaydı. Bu üç gayrimüslim millet ise, imparatorlukta daha çok ticaret ve eğitim ile ilgili konularda etkindi. Bu millet sistemi çerçevesinde not edilmesi gereken bir diğer husus da sudur ki: Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimler, azınlık değildiler.

• Millet Sistemi’nin uygulanmasıyla, bu üç gayrimüslim millete mensup olanların kendilerini temsil edecek olan ‘millet başı’larını seçim yoluyla belirlemesine imkan sağlanmıştı. Böylece, Millet Sistemi’nde yer alan ‘zimmet usulü’ çerçevesinde, Osmanlı devletinin hakimiyetinde bulunan ve tek tanrılı (monotheistic) dinlere inanan gayrimüslimler(ehl-i zimmet), devletin himayesi altına alınmıştı. Himaye altındaki bu gayrimüslimler(zimmiler), kendi aralarından seçtikleri milletbaşıları aracılığıyla, devlet ile olan hukuksal bağlarını ve devletten talep ettikleri din ve ibadet özgürlüklerini rahatça elde edebilmişlerdi.

• Türkiye Cumhuriyeti, çok-uluslu değil; tek ulus-tek devlet ilkesine dayalı bir ulus-devlet’tir. Diğer taraftan, Osmanlı İmparatorluğu’nun rejimi, başlangıcında monarşi ve 19.yüzyıldan itibaren ise meşrutiyet idi. Rejimin ilkesel tabanı demek olan Sistemi ise, örfi yönü de olan bir teokrasi idi. Diğer bir deyişle, Osmanlı Devleti’nde 2 ayrı kaynaktan hukuk mevcuttu. Biri dini hukuk, diğeri ise geleneksel hukuk(örfi hukuk) idi. Çünkü İslamiyet öncesinde de birçok devlet kurmuş ve bu sayede ‘devlet hukuku’ geliştirmiş olan Türkler, işte bu geleneksel nitelikte olan örfi hukuku da uygulamaktaydılar. Türkiye Cumhuriyeti, rejim olarak ‘cumhuriyet’i; ve sistem olarak ise ‘Batı demokrasisi’ni esas almıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1921, 1924, 1961 ve  şu andaki 1982 anayasaları vardır.

Kaynaklar:

Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

Baydar, Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları, İstanbul 1968.

Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Ankara 1973.

Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

Çetişli, İsmail, Memduh Şevket Esendal, Ankara 1991.

Daver, Bülent, Türkiye Cumhuriyetinde Layiklik, Ankara 1955.

İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

Gökalp, Ziya, Makaleler, haz.Ş.Beysanoğlu, İstanbul 1980.

İleri, Celal Nuri, Türk Devrimi: İnsanlık Tarihinde Türk Devriminin Yeri, haz.Ö.Ozankaya, Ankara 2002.

İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

1959.

Kocatürk, Utkan;Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

Nadi, Nadir, Perde Aralığından, İstanbul 1965.

Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

Tunaya, T.Zafer; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

Us, Asım, 1930-1950: Atatürk, İnönü, İkinci Dünya Harbi ve Demokasi Rejimine Giriş Devri Hatıraları, İstanbul 1966.

Ülken, Hilmi Ziya,Türkiyede Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul 1966.

Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

Yalçın, Hüseyin Cahit, Siyasal Anılar, İstanbul 2000.