Bölüm anahatları

  • Zeki Velidi Togan, bir akademisyen ve siyasetçi olarak İdil-Ural ve Türkistan’ın en tanınmış simalarındandı. Daha 30’lu yaşlarında «Basmacı» hareketinin, Türkistan bağımsızlık mücadelesinin içinde yer alan ve gençlik yıllarından itibaren Bolşevik rejimin ideolojik baskısına uğrayan bir Türk düşünür ve tarihçi olarak, örnek bir kişilik sergilemiş olup, «Genel Türk Tarihi» derinliğinde bir milliyetçilik ve Turan anlayışına sahipti. Türklüğü de İslamiyeti de duru haliyle algılamış ve fikir dünyasında tartışmıştı. Cumhuriyetin ilk yıllarında, tarih ve dil tezlerindeki eleştirileri, onun bilimsel bilgiye yönelik duyarlılığı ve hassasiyetinden kaynaklanmıştır.

    Şevket Süreyya Aydemir, «Suyu Arayan Adam» (1959) adlı eserinde (sayfa 51): «23 Temmuz 1908 yılı hürriyet yahut meşrutiyet ihtilali, memlekette galiba daha ziyade biz çocukların anlayabileceğimiz bir şeydi. Bu ihtilali anlayışta halkın kavrayışı da, galiba biz çocukların kavrayışından ileri geçmiyordu.»

    1908 Jön Türk İhtilali’nin heyecanının kısa sürdüğünü belirten Şevket Süreyya, ardından, sırrı çözülemeyen bir sıra olayın süratle birbirini kovaladığını, Girit, Tuna eyaletleri, Bosna-Hersek geri alınamadıktan başka, Osmanlı Afrikası (Trablusgarp-Bingazi) ile Ege adalarının da elden çıktığını (1911), İtalya’nın Libya ile Akdeniz adalarına oturduğunu yazmaktaydı Yemen’de Arnavutluk’ta İsyanların çıktığına ve 1912-13 Balkan Savaşları yenilgisinin bir çöküntü yarattığına dikkat çekmekteydi.

    Sayfa 59: «Ya Anadolu?» diyordu Şevket Süreyya…

    Sayfa 61: «Fakat bütün bu karışıklıklar içinde de, bazı insanların kafalarında yeni bir anlayış doğuyordu. Bu, yeni bir vatan, yeni bir millet anlayışıydı. Bu yeni anlayışa göre vatan, artık sadece, devletin sınırlandırdığı topraklar demek değildi. Yani vatan, sadece ordunun hakim olduğu yer demek değildi. Hem de asıl olan vatan değil, milletti! Millet, dilleri, dilekleri, ırkları bir olan insanların tarihi topluluğudur deniliyordu.

    Madem ki artık, eski Osmanlı kalabalığını teşkil eden milletlerden her biri kendi benliğine dönüyordu. O halde, bu milletler arasında Türk olan kütle için de, bir milli ruh, bir milli benlik duygusu lazımdı. Bu, bir kendine dönüş ve kendini buluş demekti…»

    Bir başka deyişle, Şevket Süreyya’ya göre, TURAN «bu Türk milletinin yaşadığı her yer»di; hangi taht ve hangi bayrak altında olursa olsun bu vatanın adı Turan’dı. MİLLET ise «tarih-dil-dilek birliği» demekti.

    Kaynaklar:

    Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

    Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

    Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

    Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

    Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

    Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

    Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

    Baydar, Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları, İstanbul 1968.

    Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

    Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Ankara 1973.

    Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

    Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

    Çetişli, İsmail, Memduh Şevket Esendal, Ankara 1991.

    Daver, Bülent, Türkiye Cumhuriyetinde Layiklik, Ankara 1955.

    İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

    Gökalp, Ziya, Makaleler, haz.Ş.Beysanoğlu, İstanbul 1980.

    İleri, Celal Nuri, Türk Devrimi: İnsanlık Tarihinde Türk Devriminin Yeri, haz.Ö.Ozankaya, Ankara 2002.

    İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

    İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

    Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

    Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

    Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

    Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

    1959.

    Kocatürk, Utkan;Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

    Nadi, Nadir, Perde Aralığından, İstanbul 1965.

    Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

    Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

    Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

    Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

    Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

    Tunaya, T.Zafer; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

    Us, Asım, 1930-1950: Atatürk, İnönü, İkinci Dünya Harbi ve Demokasi Rejimine Giriş Devri Hatıraları, İstanbul 1966.

    Ülken, Hilmi Ziya,Türkiyede Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul 1966.

    Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

    Yalçın, Hüseyin Cahit, Siyasal Anılar, İstanbul 2000.