Bölüm anahatları

  • 6. asırdan itibaren Gök-Türk hakanlığında toplanmış olan Türk kabilelerinden bir kısmı, 630'da başlayan fetret devresinde, diğer birçok Türk boyları gibi, kendi aralarında birlik kurarak, Tola-Selenga ırmakları bölgesinde Dokuz-Oğuz "kaganlığını" meydana getirmişlerdi. 682 yılında İlteriş tarafından mağlup edilen Oğuzlar (İnekler gölü savaşı) bu durumda idi ve muharebede ölen Oğuz devleti başkanı Baz Kagan'ın balbalı, sonra, İlteriş Kagan'ın mezarına dikilmişti. İlteriş Kağan (Kutluk Kağana) ile beraber Göktürklerin II. Hakimiyet devri başlamıştır. II. Göktürk devleti zamanında Oğuzlar dokuz boy şeklinde teşkilatlanmış ve  daima Göktürklere karşı isyan halinde olmuşlardır.

    744 Yılında Basmıl, Karluk ve Uygur boyları Göktürklere karşı giriştikleri son isyanda başarılı olmuşlar ve onları yıkarak Orhun-Yenisey’de hakimiyetlerini kurmuşlardır. Uygurlar ardından Basmıl ve Karlukları da itaat altına alarak kendi devletlerini oluşturmuşlardı. Ancak Uygur Kağanlığı için Arab kaynaklarının “Dokuz-Oğuz= Dokuz Guz” demeleri ilk zamanlar zihinlerde bir soru işareti bırakmıştır.

    Bilhassa İslam kaynaklarında Uygurlardan da "Dokuz-oğuz" olarak bahsedilmesinden doğan karışıklık, Uygur urugları ile Dokuz-oğuz kabilelerinin tesbitinden sonra  giderilmiş olmalıdır.
    Uygur hakanlığının başlangıcında henüz "tegin" olan Moyen-çor Oğuzların başına getirilmişti. O, Dokuz-oğuz'ları topladı, fakat Sekiz-oğuz birliğini meydana getiren öteki boylarla savaşmak zorunda kaldı.  Kagan olduktan sonra da Moyen-çor, Otuz-tatarlarla ittifak etmiş olan bu Oğuzları Bur-gu'da ve Selenga kıyısında arka arkaya mağlüp etti. Oğuzlar Selenga'yı geçerek çekildiler. Uygur Devletinin de temel unsuru durumunda olan Oğuzlar, tıpkı Göktürklerle yaptıkları gibi Uygur devletinin kurucularıyla da mücadele etmişler ve bu mücadele neticesinde Orhun bölgesinden göç etmek zorunda kalmışlardır. Bu göçler daha çok Batı bölgelerine oldu.