TÜRK KÜTÜPHANECİLER DERNEĞİ GENEL MERKEZİ

PROF DR.
BERİN U. YURDADOĞ'A
ARMAĞAN

Yayına Hazırlayanlar
Fahrettin ÖZDEMİRCİ	Yusuf KATAN

Ankara, 1994

İÇİNDEKİLER
■s,
SUNUŞ	III-IV
İÇİNDEKİLER..	V-VI
Prof. Dr. Berin U. Yurdadoğ: Bir Tasamın Öyküsü	VII-IX
HATİCE FATOŞ (GÜR) AKINOĞLU
Çevrimiçi ve CD-ROM Veri Tabanları: Karşılaştırmalı
Bir Çalışma	1-22

SACİT ARSLANTEKİN
İndekslemeye Giriş	23-31

DOĞAN ATILGAN, FATOŞ SUBAŞIOĞLU
Türk Bilim Politikası'nda Bilgi Bilim ve Teknoloji	32-38

NAİL BAYRAKTAR
Ebru..	39-42

ATİLLA ÇAKIROĞLU
Kısa Yazılara Devam, Sizlere de Saygı ve Selam Hocam	43-44

AHMET ÇELİK
Sistem Kuramı ve Kütüphanecilik	45-53

ÖZLEM GÖKKURT
Bibliyometri (Biblometrics), Enformetri (Informetrics),
Bilimetri (Scientometrics) ve Librametri (librametrics)	54-59

AYŞE FÜSUN ÖKSÜZOĞLU
Osmanlı Saray Okullarına İlişkin Kısa Bir Değerlendirme	60-68

İNCİ ÖNAL
Bilgi Kullanımlarının Ölçülmesi	69-75

BİLGİNİN DÖRT METRİSİ
BİBLİYOMETRİ (BIBLIOMETRICS), ENFORMETRİ
(INFORMETRICS), BİLİMETRİ (SCIENTOMETRICS)
VE LİBRAMETRİ (LIBRAMETRICS)

Araş.Gör. Özlem Gökkurt

"Bibliyometri", "enformetri", "bilimetri" ve librametri" terimleri sırasıyla bibliyografya, enformasyon, bilim ve kütüphane biliminin "metri (metrics)" terimiyle birleşmeleri sonucu ortaya çıkan kavramlardır. Literatürde zaman zaman bu kavramlardan biri diğeri yerine kullanılabilmektedir. Bu nedenle "sinonim" ya da "analog" kavramlar olarak kabul edilmektedir. Her biri doğrudan bilgi ile ilgili ölçümler yapmak, sayısal teknikleri test etmek bakımından diğerleriyle özdeş sayılabilir. Ancak kütüphane ve enformasyon biliminin uygulama ve yaklaşımından kaynaklanan farklılıkları nedeniyle her biri kendine özgü bazı nitelikler taşımaktadır. Bu nedenle çalışmada "bilginin dört metrisi" üzerinde ayrı ayrı durulması uygun görülmektedir.

Bibliyometri (Biblometrics)

Tanım: Sayısal tekniklerin bilim konularıyla ilgili kitap ve diğer bilgi kaynaklan üzerinde uygulanmasıyla ilgili bilim dalıdır.

Bibliyometri ilk defa 1969 yılında kullanılmıştır. Pritchard, bibliyometriyi "matematiksel ve istatistiksel yöntemlerin kitaplar ve diğer iletişim ortamları üzerinde uygulanması" olarak tanımlamıştır. (Pritchard, 1969: 348) Terminolojiye 1969 yılında girmesine rağmen konuyla ilgili uygulamalar 1890'lı yıllarda başlamıştır. Bu çalışmaların bibliyometri teriminden önce "istatistiki bibliyografya" başlığı altında yer aldığı ya da çoğunlukla belirli bir terim ile ifade edilmediği görülmektedir.

Herhangi bir konuyla ilgili literatürü (a) belirli bir coğrafyaya, (b) belirli bir zaman aralığına, (c) belirli bir bilgi kaynağı türüne (monograflar, makaleler v.b.) bağlı olarak bilimsel verimlilik açısından değerlendirmek bibliyometrinin konusuna girmektedir. Değerlendirme iki temel yaklaşımla gerçekleştirilmektedir.

(1)	Literatürün kapsamında yer alan referansların değerlendirilmesi,
(2)	atıflar (citations)'ın değerlendirilmesi.
Bibliyometrik tekniklerin uygulandığı alanları şöyle sıralayabiliriz:
-	Farklı disiplinlerdeki gelişmelerin ortaya konması,
-	süreli yayınların verimlilik derecelerine göre sıralanması,
-	farklı disiplinlerdeki konuların ve yazarların verimlilik derecelerine göre sıralanması,
-	farklı disiplinlerdeki core(çekirdek) yayınların ortaya konulması,
-	farklı disiplin ve bilgi kaynaklan arasında karşılaştırmaların ve eşlemelerin yapılması.

Enformetri (Informetrics)

Tanım: Çeşitli sayısal tekniklerin kütüphanecilik, dokümantasyon ve enformasyon biliminin kuramsal çalışmalarına uyarlandığı bilim dalıdır.

Enformetri, bibliyometri ve bilimetrinin bir türevi olarak doğmuştur. 1989 yoğun olarak üzerinde tartışılmaya başlanan bir disiplindir. Terim kütüphanecilik, dokümantasyon ve enformasyon biliminde sayısal tekniklerin kullanım bütünlüğü düşünülerek ilk defa 1980 yılında Prof. Otto Nacke tarafından ortaya atılmıştır.

Bilgi toplumunun yeni üretim araçları olan medya ve bilgisayar teknolojisi bilgi sağlama, bilgi depolama ve erişim yöntemleri yanında terimlerdeki değişikliklerin de büyük ölçüde kaynağını oluşturmaktadır.

İşte enformetri kütüphane, dokümantasyon, enformasyon biliminin kapsadığı bütün bilgi alanlarının depolanması ye erişimi ile ilgili modellerin ve kuramların test edilmesiyle uğraşır." Bilgisayara dayalı ya da elektronik ve basılı Olmayan bilgi kaynaklarının, enformasyon sistemlerinin geleceğine ilişkin sayısal tahminlerde bulunur.

Enformetrinin temel amacı bilginin elde edilmesi, depolanması ve erişiminde verimliliği, esnekliği sağlayacak metrik yaklaşımların tasarlanmasıdır. Bu amaçla enformetrik tekniklerin uygulandığı alanları şöyle sıralayabiliriz (Sengupta, 1992: 84-85):

-	Bilimsel literatürün sayısal büyüklüğünü ortaya koymak,
-	bilginin dağılımını ortaya koymak,
-	bilim ve teknolojiyle ilgili hizmet ve ürünlerin verimliliğim ortaya koymak,
-	enformasyon sistemlerinin verimliliğini ortaya koymak,

-	farklı bilgi kaynaklarının bilimsel haberleşmede yüklendiği fonksiyonu ortaya koymak,
-	farklı parametrelere göre süreli yayınların sıralanması,
-	bilimsel haberleşme kanallarının verimliliğini, ortaya koymak, 
-	süreli yayınlar arasındaki konu eşleşmelerini ortaya koymak,
-	bilim dallarının atıf (citation) verme alışkanlıklarını ve atıf analizleriyle ilgili gelişmeleri ortaya koymak,
-	disiplinlerarası bibliyografik referansların karşılaştırmalarını yapmak. 

Bilimetri (Scientometrics):
Tanım: Bilimlerin birbiriyle olan ilişkilerinin sayısal teknikler kullanılarak, ortaya konulduğu bilim dalıdır. 

Batı Avrupa'da gelişen bibliyometrinin aksine bilimetri, Doğu Avrupa'da ortaya çıkmış ye benimsenmiştir. Özellikle Macaristan'da önce ulusal ve giderek uluslararası düzeyde farklı bilim ve politika çevrelerinde sık sık tartışma konusu olmuştur. Bu alanın temel yayını olan "Scientometrics"de terime ve kullanıldığı alanlara, ilişkin çeşitli tamımlar verilmektedir. Yaygın bir tanıma göre bilimetri, bilimlerin birbiriyle ilişkilerinin sayısal olarak ifade edildiği bir terimdir. Diğer bir deyişle bu terim bilimin örgütlenmesinde ve bilgi, üretiminde matematiksel ve istatistiksel yöntemlerin kullanıldığı bir uygulama alanıdır.

Bilimetri özellikle bilim politikalarına kaynaklık edebilecek bilimsel verimlilik ve yararlılıkla uğraşırken, bibliyometri bilgi kaynaklarının biçim ve içerik özellikleriyle ilgili metrik çalışmalarla uğraşmaktadır. Bilimetri bibliyometrinin yöntemlerini içermekte, ancak bu yöntemlerle sınırlandırılmamaktadır. Bilimsel hareketliliğin değerlendirilmesinde bilim tarihi, bilim sosyolojisi ve bilim felsefesinden büyük ölçüde yararlanılmaktadır. Böylelikle bilim ve teknolojiye dayalı toplumsal kalkınma planlarında kaynakların ekonomik ve dengeli biçimde dağılımının nasıl gerçekleştirileceği gibi sorunlar bilimetrinin çalışma alanına girmektedir. Bu nedenle bilimetri, bilimsel gelişmeler ve ürünlerle ilgili sorunların tanımlanmasında bir araç olmaktan öte sorunların çözümlenmesinde disiplinler arası bir uygulama alanı durumumda olmaktadır.

Librametri (Librametrics):

Tanım: Derme, personel, kullanıcı gibi kütüphane öğeleri ve çeşitli kütüphane işlemlerinin sayısal analizidir.

Librametri terimi ilk defa 1948 yılında Ranganathan tarafından kullanılmıştır. Ranganathan matematiksel ve istatiksel yaklaşımların biyoloji, ekonomi, fizik ve sosyoloji bilimlerinde olduğu gibi kütüphanecilikte de kullanabileceği görüşünü ortaya atmıştır. Aynı yıl ASLIB tarafından düzenlenen "bir konferansa katılan Ranganathan, günden güne hızla artış gösteren kütüphane işlemlerinin dana esnek yönetim faaliyetleri ile organize edilmesi ve karşılaşılan sorunların çözümlenebilmesi için matematik ve istatistikten yararlanılması gerektiğini vurgulamıştır (Sengupta, 1992: 87).

Librametrinin uygulama alanı bir kütüphanenin temel unsurları ve hizmet birimlerinde odaklanmaktadır. Sengupta, Ranganathan'ın belirlediği bu alanlardan bazılarını şöyle sıralamaktadır (1992: 88).
-	Farklı birimlerde görevlendirilecek kütüphanecilerin sayısal dağılımlarının belirlenmesi,
-	farklı saatlerde yoğunlaşan okuyucu taleplerinin karşılanarak yığılmaların önlenmesi,
-	kütüphane belge dolaşım faaliyetlerinin düzenlenmesi,
-	yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası kütüphane sistemlerinin kurulması,

-	kütüphane hizmetlerinin maksimum yararlılıkla yürütülmesi,
-	kütüphane bina ve donanımının tasarlanması,
-	bilgi kaynaklarının türüne göre sağlama faaliyetlerinin analiz edilmesi,
-	örneklem yöntemiyle katalog kartı giriş öğelerinin doğruluğunun test edilmesi,
-	bilgi kaynaklarıyla ilgili seçim politikalarının uygunluğunun test edilmesi.

Sengupta, makalesinde librametrik tekniklerin maliyet-yarar ve maliyet-etkinlik analizleri gibi kütüphane sektörünün yeni gereksinimlerini karşılamak için potansiyel bir araç olduğunu belirtmektedir (1992: 88).

Sonuç

Pek çok ülkede ekonomi, bilim, teknoloji, hatta siyasi her alanda bütün üretim faaliyetlerinin giderek daha yaygın biçimde bilgiyi ön plana çıkardığı görülmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde bilimin denetim altına alınarak sınırlı kaynakların yerinde kullanılması zorunluluğu doğmaktadır. Bilim konularında yürütülen çalışmaların, yeni gelişmelerin izlenerek kaynakların hangi alanlara aktarılacağının önceden belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Bu genel yaklaşımla bibliyometri, enformetri, bilimetri ve librametri bilimsel bilginin, bilgi ile ilgili faaliyetlerin sayısal tekniklerle analiz edilmesi, ölçülmesi ilkesini taşımaktadır. Her üçü de bilim ve teknolojinin denetlenmesi ortak amacına hizmet etmektedir denebilir. Ancak tek tek ele alındıklarında ortak yöntemleri içermekle beraber birbirinden farklı uygulama alanlarına sahip oldukları ortaya çıkmaktadır.

Bibliyometri bilgi kaynaklarını, bilimetri bilimin her alanını analiz ederek bilimsel hareketliliği ölçmektedir.

Librametri ise bilginin dört metrisi içinde neredeyse en spesifik alanı oluşturmaktadır: Bu alan kütüphane kaynak ve hizmetlerinin analiz edilerek kütüphane yönetim faaliyetlerinin organize edilmesi temel amacına dayanmaktadır.

Sengupta, makalesinde (1992) bu düşüncenin tam tersini savunmaktadır. Ona göre "bibliyometri, enformetri ve bilimetri, librametriye göre daha spesifik alanlardır.   Librametri ne sadece bilgi kaynaklan, ne de 
sadece bilgi ile ilgilenmektedir. Librametri daha geniş bir yaklaşımla bütün bunları içine alan kütüphane hizmetlerini düzenlemeyi öngörmektedir." Bizim görüşümüze göre Sengupta burada yanılgıya düşmektedir. Bunun nedenlerini kısaca sıralamak konuya açıklık getirecektir düşüncesindeyiz:
 
(1)	Enformetri sayısal tekniklerin kütüphane, dokümantasyon enformasyon ve kütüphaneciliğin, kuramsal çalışmalarına uygulandığı bir bilim dalıdır. Librametri ise bu tekniklerin sadece belirli işlemlerinin nitelenmesine ve uygulamadaki sorunların çözümlenmesine yardımcı olmaktadır.  
(2)	Enformetri librametrinin kullandığı yöntemleri kullanır, ancak
bunlarla yetinmez. Ayrıntılı istatistik tekniklerini kullanıp, modellerin
test edilmesinde yardımcı olur. Böylelikle elde edilen önemli bulgularla
diğer metrik alanlara olduğu gibi librametriye de katkıda bulunduğu bir
gerçektir	
(3)	Librametri de bibliyometri ve bilimetri gibi enformetrinin
çalışma konusuna girmektedir. Enformetri, bilginin enformasyon
üretim sürecinin bir elemanı olarak ortaya çıkışından, bilgi kaynakları
ve enformasyon sistemleri bazında elde edilmesi, depolanması, erişimine
kadar uzanan faaliyetlerin matematiksel tasarımıdır. Terimin ortaya
çıkış nedeni de bu bütünlüğü tek bir kavram ile ifade etme
gereksiniminden doğmuştur.

Diğer yandan Sengupta'nın özlediği biçimiyle "enformasyon bilimi ve faaliyetleri için enformetri ye bibliyometri terimleri yerine librametrinin uyarlanması" düşüncesi de enformetrinin bilimsel etkinliğini indirgemek ve anlam; bütünlüğünü zedelemekten öteye gitmeyecektir inancındayız.

Kaynaklar
Egghe, L - R. Rousseau. Introduction to Informetrics: Quantitative Methods in Library,   Documentation and Information. (Amsterdam; Elsevier, 1990).
Gökkurt, Özlem. "Enformetri (Informetrics): Bir Tanıtım Denemesi." Kütüphane Enformasyon Arşiv Alanında Yeni Teknolojiler ve TÜRKMARC Sempozyumu Bildirileri; 14 Ekim 1991. Yay. Haz. Hasan Keseroğlu. (İstanbul: Türk: Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi, 1991).
Pritchard, A. "Statistical Bibliography or Bibliyometrics?" Journal of Documentation, 25
(1969)   348-349.
Sengupta, L N. "Bibliometrics, Informetrics, Scientometrics and Librametrics: An
Overview."   Libri, 42: 2 (1992) 75-98.