Elektronik Kaynaklar I

Elektronik kaynak yönetimi, özellikle elektronik dergiler, veri tabanları ve elektronik kitaplar gibi internet tabanlı kaynakların sağlama sürecini ve temel işlem bilgilerini izlemek için kullanılan yazılım sistemleri ve uygulamaları elektronik kaynak yönetim sistemleri olarak bilinmektedir.  Bu sistemler, kütüphanelerde lisanslı elektronik kaynakların koleksiyonları ile ilişkili lisans anlaşmaları, ilgili idari bilgileri ve iş süreçleri yönetmek için ortak özellikleri ve araçların kullanımına olanak sağlamaktadır.  Elektronik ortamda üretilen bilgi kaynaklarının ve özellikle web temelli içeriğin bibliyografik denetimin yapılması olanaklı olmaktadır.

 Elektronik Kaynak Yönetimi gelişimin gerekliliği 2000’li yılların başında geleneksel kütüphane katalogları ve bütünleşik kütüphane sistemlerinin birçok çevrimiçi ürün için metadata işlemeye yönelik tasarlanmadığının fark edildiğinde netleşmiştir. Elektronik kaynak yönetim sistemleri geliştirme fikri Washington Üniversitesi'nde Tim Jewell tarafından ortaya atıldı. The Dijital Library Federation ERM verileri için standart geliştirme çalışmalarına 2002 Mayıs ayında başlamıştır. Bu standartlar “Electronic Resource Management: Report of the DLF ERM Initiative” olarak 2004 yılında yayınlanmıştır. Raporun yayınlanmasından bu yana birçok bütünleşik kütüphane sistemi satıcıları ERM ürünlerini yayınladı. Bazı ERM sisteminin özellikleri şunlardır :

•             Lisanslı e-kaynakların sağlanmasını ve yönetilmesini desteklemek

•             Sipariş noktasından son erişim anına kadar elektronik kaynakların takibini sağlamak

•             Veri sağlayıcıları, konsorsiyum düzenlemeleri, erişim platformu hakkında bilgi vermek

•             Tüm içerik sağlayıcılar için irtibat bilgileri sağlamak

•             Özelleştirilebilir e-posta uyarı sistemlerinin sağlanmak  

Bugünün yayıncılık  ve kütüphanelerin e-kaynak sağlama modelinde  uygulanan fiyatlandırma stratejileri  açık erişim yayıncılığına rağmen sorgulanmaya devam etmektedir.  Bilgi kaynakları türü ve içeriğine göre oluşturulan paket ve aboneliğe dayalı fiyatlandırma modeli geçerliliğini korumaktadır. Yayıncılar baskı tekliflerini azaltmayı sürdürse de hala son derece yüksek bir piyasa değeri olduğunu görüyorlar ( Hall, 2013,112s.).Bu nedenle sadece baskı ya da sadece dijital kaynakları kapsayan fiyat modellerinde yayıncı farklı çözümler üretmek durumunda kalabiliyor. “Örneğin baskıyı satın almak yerine bir uygulama ürünü olarak üretilen(taşınabilirlik ve etkileşim sağlayan) olarak satın alınan büyük bir baskı kitap ürünü, orijinal baskı kitapla aynı fiyata sunulabiliyor”(Hall, 111s.)

Hall, profesyonel yayıncılık sektöründe geleceğe yönelik gelişmeleri incelerken müşteriye göre geliştirilen ürünlere dayalı modellere yönelineceğini düşünebiliriz.  Bu değişimi Bilgi sağlama hizmetleri başlıkları altında Hall’ın sıraladığı stratejik yaklaşımlarla daha iyi anlayabiliriz:

İş akışı: Yayıncıların bilgiyi kullanım biçimlerine göre bilginin yapılandırması (hukuk davaları ve temyiz planları örneğini verir. )Hall’a göre bilgi kullanıcıların günlük yaşamına ne kadar çok kaynaştırılabilirse değeri o kadar artmaktadır”.

Kullanıcı ile bilgiyi yakınlaştırma:  kullanıcının iş süreçlerindeki iş akışlarına göre kullanıcının günlük faaliyetlerine daha yakın hale dönüştürme  113.s

Ücretli kullanım süresi,  Entegre İçerik Yönetim Sistemi: Bilgiyi kullanıcının ihtiyaçlarına göre düzenleyerek (özelleştirerek), içerik yönetim sistemlerinin içinde oluşturarak, ısmarlama iş yaparak

Bilgi danışmanları gibi çalışmak(kendi bilgilerini etkin bir biçimde kullanmalarını sağlayıcı bir rol üstlenme yayıncının rekabet gücünü arttırır.  Bu kapsamda kütüphaneler kendi rekabet gücünü arttırmak için yayıncılarla işbirliği yapabilirler.

Özellikle üniversite kütüphaneleri, kendi üniversitelerindeki uzman kadro ile teknoloji ve endüstri sektöründe hizmet içi eğitim, ders kitapları gibi ürün geliştirmede daha etkin rol üstlenebilir.

Elektronik Yayınların pazarlanmasında daha hızlı, daha düşük maliyette ve doğrudan kullanıcı odaklı bir diğer yaklaşım da dergi yayıncılığının yerine doğrudan makale yayıncılığına yönelim yayıncılar tarafından teşvik edilmektedir. Yayıncılar ve aracı firmalar bilgi ve içerik sağlama ya da makale sağlama gibi hizmetleri ticari olarak zaten yerine getirmekteydiler; ancak bu durum giderek yazarlar ve araştırıcılar için de daha tercih edilebilecek bir durumdur. Atıfların etkisini altmetriks gibi ölçme yöntemleri alacağı öngörülmektedir. Araştırıcı yazarlar yayınları için atıf değerinin yerini giderek etki değeri denilen bilim dünyasında açık erişimle gelen daha geniş bir görünürlük seviyesi ile tanınma, keşfedilme ve kabul görme gibi etki oranları daha önemli hale gelmek üzere. Bu durumda yazarın hangi dergilerde yayınlarının yer aldığı değil hangi bilimsel&akademik ağlar üzerinden hangi etkinliklerle ve hangi bireysel çalışmalarda bulunduğu öncelikli olmaktadır. Böylece yayınevlerinin de dergilerde yer alacak yayınları sağlayarak belirli bir zaman aralığını tamamlama kaygısı da ortadan kalkmaktadır. Bu durumda hakemler tarafından bilimsel yayınların değerlendirilme süreci de zamanla ortadan kalkacak gibi görünmektedir.  

Kütüphanelerin de bilim dünyasının değişen ihtiyaç ve yönelimleri ile doğru orantılı olarak  veri ve bilgi sağlama merkezlerinin baş aktörü olarak yapılanmak durumundadırlar.  Yabancı yayınların sağlanmasında evrensel modellere bağımlı kalınacağı ortadadır; ancak kendi dilimizde üretilen bilimsel bilginin ulusal erişim, paylaşım ve sahiplenme konusunda daha fazla rol üstlenebilir miyiz?

Dijital İçerik Oluşturma ve Dijital Yayıncılık

Bilgi merkezleri herhangi bir konuda çevrim içi veri ve bilgileri kullanıcılarının gereksinimlerine cevap verecek nitelikte yapılandırarak web siteleri, blog ve sosyal ağ gibi sosyal paylaşım platformlarından yayınlayabilirle. Dijital ortamda paylaşım, çoğaltma  gibi kullanım koşulları ve hakları ile düzenleme ve saklama stratejileri önceden belirlenen politakalar doğrultusunda tanımlanacak olan bu tür içerik genellikle aşağıdaki tür veri yapılarını içerir:

ü  Metin temelli içerikler

ü  Sayısal içerikler

ü  Video görüntüleri

ü  Ses

ü  Hareketli nesne

ü  Harita/ Şema/Şekil

ü  Fotoğraf/resim

ü  Web tabanlı diğer veri/kaynaklara bağlantılar

Veri ambarında XML şablonunda kodlanan bu içeriklerin farklı yapısal özellikleri ve içerikleri olmasına rağmen farklı tarayıcılar arasında standart bir görüntü sağlanarak bilgisayarlarca kolaylıkla okunabilir kılınmaktadır.  Bilgi içeriğinin türü ve içeriğindeki alt bölümler de dahil olmak üzere RDF standardına uygun olarak webde yayınlanmaları gerekmektedir. Bilgi içeriği DTD ve SGML standartları ile uyumlu olarak yapılandırıldığında ise aynı türden ve alt bölüm, başlık ve etiketlerden oluşan diğer bilgi yapılarıyla da ilişkilendirilerek arama ve sorgulama fonksiyonlarının yerine getirilmesine hazır bir mimari unsur oluşturur. Çevrimiçi bilgilerin web tabanlı yayınlanması sürecinin temel bileşenleri şunlardır:

ü  Dijital nesne

ü  Veri ambarı

ü  Veri yapıları

ü  Üstveri standardı/ elemanları

ü  Site içi yönlendirme ve yol buldurucular(navigasyon)