Elektronik Kaynaklar II

Telif Hakları ve Açık Lisanslama Esasları

Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğüne göre telif haklarının genel özellikleri;

 • Telif Hakkının doğması için tescile gerek yoktur. Fikir ve sanat eserleri üzerindeki haklar eserin üretilmesiyle birlikte doğar.

• Telif hakları soyut niteliğe sahiptir. Telif hakları ile koruma altına alınan, insan düşüncesinin yarattığı maddi olmayan mallardır. Telif hakları somutlaştığı maddeden ayrı ve bağımsız bir varlık ve hukuki değere sahiptir.

• Telif haklarında ülkesellik ilkesi geçerlidir. Koruma hangi ülkede talep ediliyorsa koruma şartları o ülke mevzuatına göre belirlenir.

• Mutlak hak niteliğine sahiptir. Telif hakları herkese karşı ileri sürülebilirler. Ancak toplum menfaatinin korunması gibi nedenlerle bu mutlak hakka çeşitli sınırlamalar getirilmiştir. Mutlak hakka getirilen sınırlandırmalar: Kamu düzeni, genel ahlak, kamu yararı gibi sebeplerle getirilen sınırlamalar ve hususi menfaat (şahsi kullanım vs.) yararına getirilen istisnalardan oluşmaktadır. (Örneğin, bir eserin kâr amacı güdülmeksizin, şahsi kullanım amacıyla çoğaltılabilmesi mümkündür.)

• Fikri mülkiyet hakları belli bir süre boyunca korunurlar.(fikir ve sanat eserlerinde 70 yıl vs.) • Fikir ürünleri somutlaştıkları eşyadan ayrı ve bağımsız bir hukuki statüye sahiptir. Fikri ürünler özel kanun, tüzük ve yönetmelikler çerçevesinde düzenlenmektedirler (Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü, 2014).

 

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun Düzenleme Alanı

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda telif haklarının aşağıda belirtilen temel unsurları düzenlenmektedir.

·         ESER

·         ESER SAHİBİ

·         ESER SAHİBİNİN HAKLARI

·         KORUMA SÜRELERİ

·         ESER SAHİBİNİN HAKLARINA İLİŞKİN İSTİSNA VE KISITLAMALAR

·         MESLEK BİRLİKLERİ

·         HAKLARIN DEVRİ (SÖZLEŞMELER)

·         BAĞLANTI HAKLAR

·         İHLAL VE YAPTIRIMLAR

Eser

Kanunumuza göre bir fikir ve sanat ürününün eser olarak kabul edilip koruma altına alınabilmesi için;

·         Fikri bir çabanın ürünü olması,

·         Sahibinin hususiyetini taşıması,

·         Şekillenmiş olması,

·         Kanunda sayılan eser türlerinden birine girmesi, gerekmektedir.

Eser  Çeşitleri

·         İlim ve edebiyat eserleri

·         Musiki eserleri

·         Güzel sanat eserleri

·         Sinema eserleri

·         İşlenme ve Derlemeler

Eser Sahibi

Kanunumuza göre; bir eserin sahibi onu meydana getiren kişidir. Bir eserin birden fazla sahibi olabilir.

Bir işlemenin veya derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak kaydıyla onu işleyendir.

Sinema eserlerinde; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı eserin birlikte sahibidir. Ayrıca çizgi filmlerde animatör de eser sahipleri arasında sayılmıştır.

Haklar ve Yaptırımlar

Eser Sahibinin Hakları

5846 Sayılı Kanunda eser sahibine ilişkin haklar mali ve manevi haklar şeklindedir.

Manevi Haklar:

·         Umuma arz hakkı

·         Adın belirtilmesi yetkisi

·         Eserde değişiklik yapılmasını men etme yetkisi

·         Eser sahibinin malik ve zilyede karşı haklar

Mali Haklar ise;

·         İşleme Hakkı: Diğer bir eserden yararlanmak suretiyle bu esere oranla bağımsız olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat ürünleri meydana getirme hakkı,

·         Çoğaltma Hakkı: Bir eserin aslını veya kopyalarını, herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak nüshasının veya nüshalarının çıkarılmasıdır.

·         Yayma Hakkı: Bir eserin aslını veya çoğaltılmış fiziki nüshalarını kiralamak, ödünç vermek, satışa çıkarmak veya diğer yollarla dağıtma hakkıdır.

·         Temsil Hakkı: Bir eserden, doğrudan doğruya yahut işaret, ses veya resim nakline yarayan aletlerle umumi mahallerde okumak, çalmak, oynamak ve göstermek gibi temsil suretiyle faydalanma hakkıdır

·         Umuma İletim Hakkı: Bir eserin aslının veya çoğaltılmış nüshalarının radyo-TV , uydu ve kablo gibi telli veya telsiz yayın yapan kuruluşlar vasıtasıyla veya dijital iletim de dahil olmak üzere işaret ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla yayınlanmasıdır.

Hakların Devri

Eser sahipleri veya mirasçıları mali haklarını karşılıklı veya karşılıksız, süreli veya süresiz olarak devredebilirler. Mali haklara ilişkin sözleşmelerin yazılı olması ve devre konu hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır.

Hakların İstisnaları

·         Kamu Düzeni Düşüncesiyle

·         Genel Menfaat Düşüncesiyle

·         Kişilerin Hususi Menfaati Düşüncesiyle

·         Kopya ve neşir

·         Hükümete Tanınan Yetkiler

Bağlantılı Hak Sahipleri

İCRACI SANATÇILAR: Bir eseri özgün bir biçimde yorumlayan, tanıtan, anlatan, söyleyen, çalan ve çeşitli biçimlerde icra eden sanatçılardır.

FONOGRAM YAPIMCILARI: Bir icra ürünü olan sesleri veya diğer sesleri plak, kaset, CD gibi ses taşıyıcılarına ilk defa tespit eden ve bu durumun hukuksal sorumluluğunu üstlenen gerçek ya da tüzel kişilerdir.

RADYO-TELEVİZYON KURULUŞLARI: Kablolu, kablosuz veya uydu aracılığıyla her türlü yayın yapan kuruluşlarıdır.

FİLM YAPIMCILARI: Görüntüleri anlaşılabilecek, çoğaltılabilecek veya iletilebilecek şekilde; bir araca ilk kez kaydeden gerçek veya tüzelkişidir.

 

Evrensel olarak uygulanan ve ”her hakkı saklıdır” ibareli telif hakları yasalarının yanısıra ticari amaç gütmeyen yayıncılık anlayışı için “bazı hakları saklıdır” ibaresinin nasıl uygulanabileceğine yönelik esasların açık lisanslama kuralları altında belirlenerek standart simgelerle ifade edilmesi benimsenmiştir. Ülkemizde de geçerliliği kabul edilen bu esaslar için aşağıdaki bağlantıya erişebilirsiniz.

https://creativecommons.org/licenses/?lang=tr

Günümüzde, “elektronik ortamda bulunan bilimsel çalışmaların farklı kitlelerce daha geniş kullanımı sağlamak amacıyla; telif hakkı sınırlarını yazarın belirlediği açık lisanslar ‘Creative Commons’ kullanımı teşvik edilmektedir” “Creative Commons telif hakkı lisansları ve araçları, kanunun oluşturduğu geleneksel ‘tüm hakları saklıdır’ yapısı içinde bir denge oluşturur” Böylece açık erişim modeliyle iyi örtüşen Creative Commons çok sık olarak kullanılmaya başlanmıştır. Tüm Creative Commons Lisanslarının ortak noktası eserin kopyalanabilir, çoğaltılabilir ve görüntülenebilir olmasıdır. Bununla birlikte bu esaslardan biri ya da bazıları sınırlı tutulabilir.

 

Creative Commons’a erişim sağlamak, “eserlerinde adil ve ilkeli telif hakkı lisanslarının kullanımını açısından önemlidir” (Creativecommons, 2020). Creative Commons lisansı yayınımızın hangi koşullarda paylaşılabileceğinin belirlenmesi, şartlar ve izin türlerinin bilinmesi önem taşımaktadır. Tablo 3.14’te belirtildiği gibi özel olarak hazırlanmış lisans anlaşma seçenekleri sunmaktadır. Bu sayede telif hakkı ihlali yapılmadan elektronik ortamda erişim sağlamayı mümkün kılmaktadır.

 

Creative Commons telif hakkı lisansları ve araçları kanunun oluşturduğu geleneksel "tüm hakları saklıdır" yapısı içinde bir denge oluşturur. Araçlarımız bireysel yaratıcılardan büyük şirket ve kurumlara kadar herkesin eserlerine basit, standartlaştırılmış bir yol ile telif izinleri vermesini sağlar. Araçlarımızın ve kullanıcılarımızın kombinasyonu geniş ve büyüyen dijital bir halktır ve içerik havuzu telif hakları çerçevesinde kopyalanabilir, dağıtılabilir, düzenlenebilir ve üzerine inşa edilebilir.