3-Kök Türk Kağanlığı'nın Yükselişi

Kök Türk tarihinin meselelerinden birisi de, Bumın’ın ölümünden sonra devletin başına geçen kişinin kimliği hususundadır. Kanaatimizce Orkun Yazıtları bugüne kadar dikkatlice incelenmediğinden, Bumın’ın ardından yönetimi devr-alan şahsın doğrudan onun büyük oğlu olduğu söylenmiştir. Hâlbuki kitabelere baktığımızda durum biraz farklıdır. Kök Türk Yazıtlarında Bumın’ın ölüm haberi ve onun cenaze merasimini anlatan cümlelerin peşinden gelen; “ondan sonra küçük kardeşi kagan olmuş”[1] diye geçen açıklama, bize bize göre, Bumın’ın yerine İstemi’nin kaganlık makamına oturduğunu işaret etmektedir. Zaten kitabelerin başında, Türk Yaradılış Destanı anlatılırken İstemi’nin de kagan diye hatırlanması bu iddiamızı kuvvetlendirmektedir[2]. İstemi’nin hakanlığının Çin yıllıklarında geçmemesi ise, onun bu görevde çok uzun süre kalmayışına veya bu haberin Çin’e ulaşmamasına bağlanabilir.

Sonuçta İstemi, büyük bir fazilet örneği sergileyerek ağabeyinin cenazesine katılmak için Altun Tag’daki karargâhından gelmiş, belki de kendisine duyulan saygıdan dolayı yeğenleri, en azından babalarının üzüntüleri geçene kadar, bir süre onun vazife başında bulunmasını istemişlerdir. Bu sırada Kök Türk Kaganlığı yeni kurulmuş bir siyasi teşekküldür. Bumın’ın ölmesi ve çocuklarının devlet idaresindeki tecrübesizliği, daha henüz tesis edilmiş bu birliğin dağılmasına yol açabilirdi. Ama İstemi, muhtemelen aksakalların da onayıyla kısa bir zaman için de olsa, devletin yönetimini üstlendi ve sonra ortalık yatışınca, Tunyukuk Yazıtında belirtildiği üzere batıdaki On Ok boylarının yaşadığı yerlere ve herhalde Altay Dağlarının güney-batısında bulunan Ek Tag’daki[3] merkezine döndü[4]. Ancak İstemi’nin, Bumın’dan sonra kaganlığın idaresini üstlendiğini (hiç olmazsa kısa bir süre) gösteren yukarıdaki delilden başka bir belge henüz elimizde yoktur[5].

İli Nehri ve Talas Irmağı bölgeleriyle, Sır Derya’nın kuzey-doğu taraflarına tamamıyla hâkim olan İstemi, dileseydi kaganlık tahtını bırakmazdı. Devletin yayılmış olduğu saha göz önüne alınınca, elindeki yetkinin genişliği de ortadadır. Fakat o da biliyordu ki böyle bir durum yeğenleriyle arasının açılmasına, Türk halkının yıllar sonra yakaladığı huzuru kaybetmesine sebep olabilirdi. İşte bu bakımdan İstemi Yabgu büyük bir devlet adamıdır. Çünkü kendini değil, milletini düşünmüştür.

          Çince vesikalarda ve Bugut Yazıtı’nda, Bumın ile İstemi’nin kısa süreli kaganlığından sonra, Bumın’ın yerine oğlu Kara Kagan’ın (K’o-lo/İ-hsi-chi) geçtiği görülür. Bumın’ın halefi Kara Kagan bir kez daha Juan-juanları bozguna uğrattı. 553 yılında Çin sarayına 50.000 at sattı ve aynı yıl öldü. Yerine, tahtta erkin (sse-kin) unvanını taşıyan küçük kardeşi Börü Kan (Mo-kan) çıktı.