3. Hafta-Tarihte ve Günümüzde Azerbaycan

Azerbaycan’ın Adı, Azerbaycan Türkçesi ve Coğrafyası

Azerbaycan’ın adı hakkında bugüne kadar birçok şey söylenmiş olup; umumiyetle bu ismin şimdiki Güney Azerbaycan ve İran’ın batı taraflarında kurulmuş olan Atropatena Devletinden geldiği iddia edilmiştir. Bunun yanı-sıra bazı farklı görüşler de ortaya atılmıştır ki, bizim Azerbaycan isminin nereden geldiği konusundaki kanaatimiz, tarihteki Hazar (Kasar) Türkleriyle alâkalı olabileceği yolundadır. Bu durum bir yana, bilindiği üzere pek çok Türk kabilesinin ismini nasıl aldığı Oguz Kagan Destanı’nda geçer. Buna göre, Oguz Ucan Bozkırında bulunduğu sırada herkesin birer etek toprak getirerek, buraya bir tepe yapmalarını emretti. Ama önce kendisi toprağı döktü ve burada büyük bir dağ oluştu. Bu tepenin adına “Azerbaycan” dediler.

Bugünkü Azerbaycan Türk yazı dili 19. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesinin etkisi altındadır. Fakat yazı dili dışında, konuşma dili bazı ağızlara bölünmüştür. Bunlar Anadolu ağızlarına benzer çeşitli fonetik özellikler gösterir. Ahenk konusu Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Azerbaycan Türkçesi de, Oguz grubuna dahildir.

Günümüz Büyük Azerbaycan’ı kuzey ve güney diye ikiye ayrılmakta, Aras Nehri adeta Azerbaycan’ı ortadan parçalamaktadır. Kuzey Azerbaycan Türkleri Sovyetlerin dağılmasından sonra bağımsızlıklarını kazanmalarına karşılık, Güney Azerbaycan Türkleri hâlâ suskunluklarını sürdürüyorlar. Kuzey Azerbaycan’ın yüzölçümü 87.000 km², nüfusu 2020 verilerine göre 10 milyon; Güney Azerbaycan’ın yüzölçümü 113.000 km² olup, nüfusu ise 25-30 milyon civarındadır. 

Bağımsız Azerbaycan Türk Cumhuriyeti’nin doğusunda Hazar Gölü, batısında Gürcistan ve Ermenistan, güneyinde İran, kuzeyinde ise Rusya Federasyonuna bağlı Dağıstan bulunur. Ülkenin başkenti Baku olup, önemli şehirleri Gence, Şuşa, Lenkeran, Kuba, Şeki vs.dir. Bununla beraber Azerbaycan’ı kuzeyde Dağıstan’ın güneyinden başlayıp, aşağıda Basra Körfezine kadar bir bütün şeklinde düşünmek ve tarif etmek Birleşik Azerbaycan ülküsü için vazgeçilmezdir.

Kendisi de bir Azerbaycan Türkü olan rahmetli A.Caferoğlu, bir zamanlar Azerbaycan için son derece önemli bir teşhiste bulunmuştu. O; “günün birinde doğudaki Türk illeri ile batıdaki Türk ülkelerinin tarihi seyrinde muayyen bir yakınlık ve birlik istikameti belirecek olursa, bu birliğin özünü ve bel kemiğini mutlaka Azerbaycan teşkil edecektir”, diyordu. Gerçekten bu doğrudur ve Doğu Türklüğüyle, Batı Türklüğünün köprüsü Azerbaycan’dır.