Bölüm anahatları

  • Kazak Adı, Kazak Türkçesi ve Coğrafyası


    Kazak kelimesi üzerine yapılan incelemeler onun Kaz+ak şeklinde geliştiği ve “hür, müstakil, mert, yiğit, cesur, asker, baş kaldıran, çekip giden” manalarına geldiğini göstermektedir ki, Türklerin bir boyunun adı olarak, ancak 15. asırdan itibaren karşımıza çıkar. Neredeyse bütün Türk lehçelerinde görülen “Kazak erkek” tabiri de aşağı-yukarı bu manalara yakındır. Dolayısıyla Kazak etnolojisiyle alâkalı daha öncesine dair iddialara tereddütle bakılmalı ve bunların birer zorlamadan ibaret olduğunu gözden kaçırmamalıdır. Kazak Türklerinin teşekkülüyle alâkalı efsaneleri de araştırdığımızda, isimlerinin anlamı yukarıda sayılanlara çok yakındır.


    Kazak Türkçesi, Türk dilinin bir şivesi olup, Kuzey-batı Kıpçak grubuna dahil bulunmaktadır. Türk şive grupları içerisinde en geniş sahayı işgal eder. Kazak Türkçesine geçmiş olan yabancı kelimeler ancak kulak vasıtasıyla girdiklerinden, bunlar Kazak ses kaidelerine uydurulmuştur.  Kazak Türkçesinin Sovyet ihtilalinden önce yazı dili olması için birçok çaba harcandı ve 19. yüzyılda Rus Türkologları Kırgızca veya Kazak-Kırgızca adını verdikleri Kazak metinlerini Rus alfabesiyle bastırdıkları ilmi eserlerde ilk kez yayınladılar. Yukarıda belirttiğimiz üzere, çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olmakla beraber Kazak Türkçesinin çok küçük ayrıntıların dışında şive farkları yoktur.


    Bugünkü Kazakistan’ın doğusunda Çin, kuzeyinde Rusya Federasyonu, batısında Hazar Gölü, güneyinde Özbekistan ve Kırgızistan Türk Cumhuriyetleri bulunmaktadır. Ülkenin eski başkenti Almatı olup, bugün daha kuzeydeki Akmola (Astana) başkent yapılmıştır.


    Kazak Türklerinin yurdu demek olan Kazakistan’ın büyük bir kısmı ovalık ve bozkırlardan teşekkül etmiştir. Kazak bozkırlarının merkezi Turan Çöküntüsünün bir kısmını meydana getiren  çöllük alandır. Kara Tag sıradağları Sır Derya ile Çu Nehrini birbirinden ayırır. Kış ile yaz arasında büyük sıcaklık farkları vardır. Eskiden devamlı yapılan roket denemeleri de iklimin düzensizliğine sebep olmaktaydı. Önemli nehirleri arasında İrtiş, Emba, Lepsa, Karatal, Aksu, Çu, Turgay, İşim, Irgız ve Tobol gibi ırmakları sayabiliriz. Balkaş ve Tengiz büyük gölleri arasındadır. Maalesef bir zamanlar dünyanın en büyük göllerinden biri olarak gösterilen Aral Gölü bugün yanlış tarım politikaları yüzünden kurumaya yüz tutmuştur. Güney tarafları ise genellikle dağlıktır. Kara Tag ve Tanrı Dağlarının uzantıları ülke sınırları içerisindedir.


    Kaynak: Prof. Dr. Saadettin Yağmur GÖMEÇ-Türk Cumhuriyetleri Tarihi