Bölüm anahatları

  • RADYASYONUN ETKİLERİ VE KORUNMA YI ANLAYABİLMEK İÇİN ÖNCELİKLE VÜCUTTA YAPTIĞI ETKİLER İLE İLGİLİ TANIM VE BİRİMLERDEN BAHSEDECEK OLURSAK;

    Lineer Enerji Transferi (LET): Belli mesafede ortama aktarılan enerjidir. Ortama enerji aktarımı ancak elektron koparılabilmesi ile mümkündür. Belli mesafe en fazla enerji aktarımını yani elektron koparmayı kinetik hızla hareket eden büyük kütleli ve yüklü partiküller daha fazla yaparlar ve LET değerleri yüksektir. Partikül olmayan ve ışık hızı ile hareket eden foto ve gama ışınlarının LET değeri düşüktür. Fotonun enerjisi düştükçe ortam ile etkileşimde foto elektrik olayın etki oranı artar ve elektron koparma artar, yani enerji aktarımı artmış olur. Düşük enerjili x-ışınlarının LET değeri daha fazladır. 

    Emilen Radyasyon Dozu (Radiation Absorbed Dose RAD): Birimi cGy dir. Maddenin 1 gr kütlesi tarafından emilen dozdur, 1 gr dokuya 100 erg enerji aktarmaktır. Yani 1 gr dokuda 100 erg karşılığı kadar elektronun koparılma işlemi için enerji harcanması gerekir. Elektron kopmamış ise radyasyon emilimi gerçekleşmemiştir. RAD veya cGy daha çok Radyoterapide ışınlama hesaplamalarında kullanılır. Kanserli veya normal dokuların aldığı doz miktarını tanımlar. 

    Röntgen (R): Standart şartlarda 1 cm3 havada 1 esu yük birimlik akım meydana gelmesini ve iyon çiftleri oluşmasını sağlayan miktardır. Akımın meydana gelebilmesi için hava moleküllerinden elektronların kopartılarak iyonlaşma sağlanmalıdır. Röntgen havada isabet eden, maruz kalınan, hava ortamında ölçülen doz miktarıdır. Daha çok tıbbi görüntüleme işlemlerinde kullanılır. 

    Rölatif Biyolojik Etki (RBE): Farklı radyasyon tiplerinin canlıda aynı etkiyi oluşturması için gerektirdiği dozu hesaplamada kullanılır. Standart olarak 250 keV x-ışının yaptığı etkinin aynısını elde etmek için başka radyasyon tipi ile kullanılması gereken dozun oranıdır. RBE değeri partiküler radyasyonda ve düşük enerjili fotonlarda artar, yüksek enerjili fotonlarda RBE değeri düşer. Memelilerde Eşdeğer Radyasyon (Radiation Equivalent Man-Mammalian REM): Birimi Sievert’dir. Memeli canlılarda değişik radyasyon tiplerinin memeli doku üzerinde yaptığı etkiyi eşleştirmek birbirine çevirmek için kullanılır. Değişik radyasyon tiplerinin rölatif biyolojik etkileri (RBE) üzerinden hesaplamalar yapılır. Burada alınan cGy (RAD) cinsinden değişik radyasyonların REM değeri bulunmak istenir. Temel hesapla 1 gr dokuya aktarılan erg üzerinden yapılır. Ancak bu aktarımı yapan radyasyonun tipi çok önemlidir ve biyolojik sonuç değişik olabilecektir. Daha çok nükleer tıp alanında, radyasyon alanında çalışanların uzun süre radyasyona maruz kalmalarında ve nihayet nükleer kazalarda çok önemlidir. Kazalarda birey veya çevre çok farklı radyasyon tiplerinden değişik oranlarda ve değişik sürelerde radyasyon alacağından hesaplama çok zor ama çok önemlidir (Khaer ve ark., 2014).

    TEMEL OLARAK KORUNMA PRENSİBİ OLARAK;

    Uzaklık; karesi ile radyasyon şiddeti azalır. 

    Süre uzadıkça alınan radyasyon doğru orantılı arter. 

    Radyasyon ile aramıza engel konmalı, kurşun blok-kapı ve kalın barit beton kullanılmalıdır. 

    Kontaminasyon radyoaktif maddenin vücuda teması ile gerçekleşir, bulaşmış madde vardır.

    Radyasyonun Gücü; Radyasyon cihazının, ortamın, maruz kalınan dokuların hassasiyeti, enerji, şiddet, cihazın markası, radyasyon açısı ve yukarıda sayılan faktörler radyasyonun gücü ile ilişkilidir ve biyolojik sonuçları çok etkiler. tedbirler güç kavramı bütünlüğü içinde alınmalıdır.