Bölüm anahatları

  • BEŞİNCİ HAFTA

     

    Eski Kuramlar

     

     

    Bilimin doğası hakkında bilgece bir kavrayışa ulaşabilmek ve yukarıda tanıtılan filolojik işlemleri sağlıklı bir biçimde yürütebilmek için geçmişin bilimsel kuramlarını sağlam bir şekilde bilmek gerekir.

    Bilim tarihi, bir kuramlar çöplüğüdür; ama bu çöplük, insanoğlunu Hakikî Dünya ile irtibata getiren Zihnî Dünyalar’ın nasıl inşa ve tadil edildikleri konusunda güvenilir dersler verir.

     

     

    Metnin Yorumu

     

     

    Bilimsel metnin edisyon kritiği, tercümesi, transliterasyonu veya yalınlaştırılmış hâli hazırlandıktan sonra asıl “tarihsel çalışma” başlar.

    Bundan sonra, bilimsel metnin

     

    · Ait olduğu gelenek içindeki yerini belirlemek, yani önceki ve sonraki bilimsel metinlerle bağlantılarını saptamak ve

    · Yeni bir bilgi veya görüş ile bilime katkıda bulunup-bulunmadığını belirlemek gerekir.

     

    Bütün metinler, siz de takdir edersiniz ki bilime katkıda bulunmak için yazılmaz; meselâ ders kitapları, bilgiyi öğrenciler arasında yaymak, çeviri kitapları ise bir dilden diğerine aktarmak için kaleme alınır; ancak bu türeden eserler de Bilim Kültürü’nün taşınmasına ve gelişmesine katkıda bulundukları için, bilim tarihçileri tarafından incelenmeye değer.

     

     

    Öykünün Kuruluşu

     

     

    Bilim tarihçisi, bu iki ön-çalışma sonrasında edindiği bilgilerden ve izlenimlerden istifade ederek “öykü”yü kurar; yani mümkün olduğunca ayrıntı olarak betimler; ancak her betim, her tasvir sonuçta bir kurgudur ve bir araştırmacıdan diğerine bu kurgu, belgelerin ve tanıkların niteliğine bağlı olarak, belirli nisbetlerde farklılıklar gösterebilir.

     

    Farklılıklar çok büyükse, bu defa bunların nereden kaynaklanmış olabileceğini soruşturmak gerekir; çünkü bunlar muhakkak ki farklı hakikatlerle değil, betimleme ve tasavvur süreçlerini etkileyen farklı zihnî donanımlarla veya şartlanmışlıklarla alakalı olmalıdır.

     

    Sonuçta, iyi-kötü üzerinde uzlaşılabilecek bir resim ortaya çıkarılabilir!

     

    Bilim Tarihçiliğinin Türkiye’ye Girişi

     

     

    Bilim tarihi araştırmacılığımızın başlamasında, özellikle üç ismin büyük katkısı olmuştur: Salih Zeki Bey, Abdülhak Adnan Adıvar ve Aydın Sayılı.

     

    Bu yüzden, Salih Zeki Bey’in Kâmûs-ı Riyâziyyât’ı (Cilt 1, 1897) ile Âsâr-ı Bâkiye’si (2 Cilt, 1913), Abdülhak Adnan Adıvar’ın Osmanlı Türklerinde İlim’i (1940) ile Tarih Boyunca İlim ve Din’i (1944) ve Aydın Sayılı’nın The Observatory in Islam’ı (1960) ile Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp’ı (1966) başta olmak üzere alanla ilgili bütün kitaplarını ve makalelerini incelemek, bu öncü çalışmaların kapasitesi konusunda bir fikir edinilmesine katkıda bulunacaktır.

     

    Sonraki dönemde yayımlanan telif ve tercüme eserler, bilim tarihi kütüphanemizi oldukça genişletmiştir. Buna rağmen hâlâ ciddî eksiklerimiz vardır; meselâ bilimin gelişimine yön veren başyapıtların büyük bir kısmı, henüz Türkçe’ye çevrilmemiştir ve bu durum, evrensel veya yerel bilim tarihini kendi bakışımız açısından kurgulamamızı güçleştirmektedir.

     

    Benim Seçtiklerim

     

    Sizin için seçtiğim 10 telif ve 10 da tercüme eserin ismi şöyledir. 

    Telif: Sevim Tekeli, On Altıncı Asırda Osmanlılar’da Saat ve Takiyüddin’in “Mekanik Saat Konstrüksüyonuna Dair En Parlak Yıldızlar” Adlı Eseri (1966); Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim (2 Cilt, 1997); Aykut Kazancıgil, Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji (1999); Hüseyin Gazi Topdemir, Işığın Öyküsü (2007);  Remzi Demir ve Melek Dosay Gökdoğan, Aydın Sayılı (2008); Mustafa Özilgen, Endüstrileşme Sürecinde Bilgi Birikiminin Öyküsü (2009); Emre Dölen, Türkiye Üniversite Tarihi (5 Cilt, 2009-2010); Bilal Yurtoğlu, Katip Çelebi (2009); Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, Tantalos’un Çocukları, Cumhuriyet Dönemi’nde Bilim ve Tekniğe Genel Bir Bakış (2010); H. Bayram Kaçmazoğlu, Türk Sosyoloji Tarihi (3 Cilt, 2010-2011).   

     

    Tercüme: J. D. Bernal, Materyalist Bilimler Tarihi, Çeviren: Emre Marlalı (2 Cilt, 1976); Georges Ifrah, Rakamların Evrensel Tarihi, Çeviren: Kurtuluş Dinçer (9 Cilt, 1995-2002);  George Basalla, Teknolojinin Evrimi, Çeviren: Cem Soydemir (1998); Duane P. Schultz ve Sydney Ellen Schultz, Modern Psikoloji Tarihi, Çeviren: Yasemin Aslay (2001); Colin A. Ronan, Bilim Tarihi, Çevirenler: Ekmeleddin İhsanoğlu ve Feza Günergun (2003); John Langone, Bruce Stutz ve Andrea Gianopoulos, Bilimin Serüveni, Çeviren: Duygu Akın (2008);  Paolo Rossi, Modern Bilimin Doğuşu, Çeviren: Neşenur Domaniç (2009); Peter J. Bentley, Sayılar Kitabı, Çeviren: Cem Duran (2011); Arnold Reisman, Nazizmden Kaçanlar ve Atatürk’ün Vizyonu, Çeviren: Gül Çağalı Güven (2011); Patricia Fara, Bilim, Dört Bin Yıllık Bir Tarih, Çeviren: Aysun Babacan (2012). 

     

    Teknoloji Tarihi

     

     

    Bilim ve teknoloji arasındaki ilişkilerin doğru bir şekilde kavranabilmesi için “Teknoloji Tarihi” araştırmalarına da ihtiyaç vardır; ancak ülkemizde, tarihin bu dalı çok ihmal edilmiştir.

     

    Burada anılması gereken iki yapıt da Ergun Türkcan’a aittir ve birisi Dünya’da ve Türkiye’de Bilim, Teknoloji ve Politika (2009) ve diğeri ise [Anadolu Üniversitesi için yazılmış bir ders kitabı olan] Teknoloji Tarihi’dir (2011).