Bölüm anahatları

  • ARAP BİRLİĞİ, BAĞDAT PAKTI VE CENTO, OPEC/OAPEC, İKÖ, ECO, KEİP VE D-8 (kaynak: Mehmet Hasgüler-Mehmet B.Uludağ, Devletlerarası ve Hükümetler-Dışı Uluslararası Örgütler, Alfa yayıncılık, 2015).

    “Arap Birliği (The League of Arab States)”ni, 1945’te, bağımsız Arap devletleri Mısır, Suudi Arabistan, Irak, Suriye, Lübnan, Kuzey Yemen ve Ürdün Kahire’de yaptıkları bir toplantıda Arap Birliği Misakı denilen bir belgeyi kabul ederek kurdular. Örgütün merkezi kuruluşundan itibaren Kahire oldu ve sürekli Mısırlılar genel sekreter olarak seçildi. Bağdat Paktı, bölgesel bir nitelikte olup siyasal ve askeri boyutlu bir örgüttü. Şubat 1955’te Türkiye ile Irak arasında imzalanan bir antlaşma ile kuruldu. Kısa süre sonra İngiltere de sisteme dahil oldu. 1955 Eylülü’nde Pakistan ve Ekimi’nde İran da antlaşmayı imzaladı. Bağdat Paktı’nın ömrü kısa oldu ve Irak’ta 1958 darbesinden sonra “Bağdatsız” kalan paktın yeni bir isimle yani “CENTO” olarak devamı kabul edildi. CENTO, Pakistan’ın 1965 ve 1971’de Hindistan’la olan çatışmalarına sınırlı destek sağlamıştı. Ancak Pakistan ve ardından İran örgütten çıkınca, örgüt işlevini kaybetti ve faaliyetine son verdi. Örgütün merkezi Ankara’daydı. “ECO” yani Ekonomik İşbirliği Örgütü ise, Türkiye-İran-Pakistan-İngiltere arasında bir savunma paktı olan CENTO’nun ekonomik, kültürel ve bölgesel sivil işbirliği boyutunu ortaya koymak amacıyla 1964’te oluşturuldu. Diğer taraftan, petrol fiyatlarının aşırı düşmesi üzerine 1960’da Bağdat’ta yapılan bir konferans sonunda “OPEC”, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt, İran ve Venezuela’nın imzalarıyla kuruldu. OPEC üyelerinin büyük kısmı İslam ülkeleri olduğu gibi, ayrıca bunlardan İran ve Endonezya dışındakiler Arap devletleriydi ve Arap Birliği’nin üyesiydiler. İran’ın bir İslam ülkesi olduğu halde ABD etkisi altında kararlar alması ve İsrail’e petrol satması gibi rahatsızlıklardan dolayı, Arap ülkeleri 1968’de “Petrol Üreten Arap Ülkeleri Örgütü-OAPEC”nü kurdular. Temel amaçlarından biris Filistin Sorunu olarak tanımlanmış olan “İslam Konferansı Örgütü-İKÖ (yeni adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı)”, 1969’da Kudüs’teki Mescid-el-Aksa’ya yönelik sabotajın birçok Arap ve İslam coğrafyasını sarstığı bir ortamda gündeme geldi. İstanbul’da 1992’de kurulan “KEİP”, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü olup, ECO’da olduğu gibi üyeler arasında çıkar çatışması yoktur ve KEİP’te Türkiye ve Rusya iki “sütun” işlevi görmektedir. İstanbul’da 1997’de kurulan “D-8 Örgütü”, Türkiye, Mısır, Nijerya, İran, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Endonezya gibi güçlü özellikleri olan ülkeler tarafından oluşturulmuştu.