BALKAN SİYASİ COĞRAFYASI: Makedonya (harita çalışmasıyla)

Makedonya, Osmanlı Döneminde Vilayat-ı Selase yani Kosova, Manastır ve Selanik olarak bünyesinde çok renkli kültür ve din özelliklerini barındırmıştı. Makedonya yarımadanın merkezi konumundaydı; Vardar ve Struma nehirlerinin vadilerini kapsamaktaydı. 19.yüzyıl sonunda dört devlet –yani Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Romanya— Makedonya’da hak iddia etmekteydi. Bu dört devletin yanı sıra Arnavutlar da Manastır ve Kosova vilayetlerinin geleceğinde söz sahibi olmak istemekteydiler. Özetle Makedonya, jeostratejik öneme sahip bir toprak parçası olup dış güçlerin yanı sıra bölge ülkeleri arasında, özellikle de Sofya, Belgrad ve Atina arasında şiddetli mücadelelere sahne olacaktı. Nitekim I.Balkan Savaşı’nın sonucunda, bu Balkan ülkeleri kendi aralarında rekabete girerek, Osmanlı Devleti’nden işgal ettikleri Makedonya’nın taksimatına çalıştılar. Ancak bunun sonucundaki gelişmelerden memnun olmayan Bulgaristan, Makedonya’da daha fazla söz sahibi olabilmek için, Sırbistan ve Yunanistan’la savaşımını sürdürmüş ve II.Balkan Savaşı bu suretle gerçekleşmişti. 10 Ağustos 1913 tarihli Bükreş Antlaşması’na göre Bulgaristan Dobruca ve Silistre’yi kaybediyordu. Makedonya toprakları, bir anlamda üçe bölünüyordu: orta ve kuzey Makedonya’yı ele geçiren Sırbistan “Vardar Makedonyası”nı, Yunanistan güneydeki “Ege Makedonyası”nı ve Bulgaristan ise “Pirin Makedonyası”nı oluşturmuş oluyordu. Bulgaristan, 1912 yılında Dimetoka’yı, 1914’te Türkiye’de kalan kısmı, Yunanistan ve Yugoslavya Makedonyalarının bir bölümünü, 1916 tarihinde eski Sırbistan topraklarını, 1913 yılında kaybettiği toprakları ve Dobruca’yı almak için uğraşmaya devam etti.

Bosna ve Hersek’in fethi yaklaşık 20 yıl sürdü ve Fatih Sultan Mehmet zamanında Osmanlı Devleti 1463-1482 arasında bu toprakları fethetti. Önce Bosna Sancağı ardından Bosna Eyaleti olarak, devletin çok önemli bir kültürel, siyasi ve sosyal gücü haline geldi. 1878’de Bosna Vilayeti Osmanlı toprağı olarak kalmakla birlikte, otuz yıl (1878-1908) boyunca Habsburg İmparatorluğu’nun yönetimi altına girdi. Avusturya-Macaristan 1878 Berlin Kongresi’nde Bosna’yı ve Hersek’i işgal hakkı elde etti; Novi Pazar Sancağı da aynı şekilde Habsburg kontrolüne geçti. Monarşi yönetimi, iki vilayeti Bosna-Hersek olarak tek bir idari bölge haline dönüştürdü. 1908’de Avusturya Bosna-Hersek’i ilhak ettiğini açıkladı, topraklarına kattı. Ancak I.Dünya Savaşı sonunda dağılan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Bosna-Hersek’i kaybetti. 1918’de bu topraklarda bir Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı kuruldu. 1929’da bu krallığın adı, Sırp kökenli Kral Karadjordjevic tarafından Yugoslavya Krallığı’na dönüştürüldü. 1945-1980 Tito Yugoslavyası döneminde, Bosna-Hersek bir federe cumhuriyet olarak varoldu. Tito Yugoslavyası federatif yapısıyla; 1953’e kadar bir halk cumhuriyeti iken, sonrasında bir sosyalist cumhuriyet olarak örgütlendi. Tito’nun ölümünden sonra, Yugoslavya bir iç savaşa doğru sürüklendi. 1990 yılının Kasım ayında Bosna-Hersek’teki seçimlerde Alija İzetbegoviç devlet başkanlığına seçildi. 1991’in Haziran ayında Slovenya ve Hırvatistan bağımsızlıklarını açıkladılar. Bunu Eylül 1991’de Makedonya’nın bağımsızlık ilanı izledi. Ekim 1991’de Bosna-Hersek Parlamentosu, bağımsızlık açıklaması için referandum kararı aldı. Sancak Müslümanları da (Novi Pazar) aynı ay içinde, yaptıkları referandum ile otonomi talebinde bulundular. Ancak 1992-1995 Bosna İç Savaşı tüm bu yoğun gelişmelerin daha da zorlu günlere işaret ettiğini göstermekteydi.

Ders notu hazırlanırken faydalanılan bazı kaynaklar:

M.Murat Taşar-Burhan Metin-Altay Ünaltay; Bosna-Hersek ve Postmodern Ortaçağa Giriş, İstanbul 1996.

Aleksandre Popovic; Balkanlarda İslam, İstanbul 1995.

Barbara Jelavich; Balkan Tarihi 2: 20.Yüzyıl, İstanbul 2013.

R.J.Crampton; İkinci Dünya Savaşı’ndan Sonra Balkanlar, İstanbul 2007.

A.Gündüz Ökçün-Ahmet R.Ökçün; Türk Antlaşmaları Rehberi (1920-1973), Ankara 1974.

Misha Glenny; The Balkans 1804-1999: Nationalism, War and the Great Powers, London 1999.

Yusuf Hamzaoğlu; Balkan Türklüğü: Araştırmalar, İncelemeler (Makedonya, Sırbistan, Hırvatistan), Cilt.1, Ankara 2000.

Bilal N.Şimşir; Türkiye-Arnavutluk İlişkileri, ASAM yayını, Ankara 2001. (Balkan Araştırmaları Dizisi: “Türkiye-Arnavutluk İlişkileri Tarihçesi 1912-1985”).

Emir Türkoğlu; “Kosova Arnavutlarının Milliyetçiliği”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, derleyenler:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Osman Karatay; “Milosevic Dönemi Yugoslav Dış Siyaseti, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Osman Metin Öztürk; “Türk Dış Politikasında Balkanlar”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

M.Murat Hatipoğlu; “Yunanistan’ın Dış Politikası ve Balkanlar (1990-2000)”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Mihai Manea; “Yunanistan’ın Dış Politikası ve Balkanlar (1990-2000)Soğuk Savaş’tan Günümüze Romanya Diplomasisi”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

İlker Alp; “Makedonya Üzerindeki Mücadele ve Makedonya Cumhuriyeti”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Dünden Bugüne Makedonya Sorunu, ASAM yayını, Ankara 2002.

Nazif Kuyucuklu; Balkan Ülkeleri İktisadı, 2: Bulgaristan, İstanbul 1987.

David Parker (der.); Batı’da Devrimler ve Devrimci Gelenek 1560-1991, Ankara 2000.

(Ek Not. Ayrıca muhtelif ansiklopediler, başvuru eserleri ve siyasi tarih kitaplarından da yararlanılmıştır.)