SHS (I.YUGOSLAVYA)’den TİTO YUGOSLAVYASI (II.YUGOSLAVYA)’na

Korfu Deklarasyonu (20 Temmuz 1917) çerçevesinde 1 Aralık 1918’de Kral Aleksandr tarafından kurulan SHS Krallığı (1929 sonrasında Yugoslavya Krallığı), 1929’da Parlamento’nun feshi ve krallığın daha sıkı bir yönetimiyle gündeme geldi. Kral Aleksandr, Balkan Antantı sürecinde olumlu bir yaklaşım sergiledi. 1934’te Marselya’da öldürüldü (Hırvat Ustaşaları tarafından). 1938’de Broz Tito, Yugoslavya’da Komünist Enternasyonel’in ilkeleri doğrultusunda partisini kurdu ve Ekim 1938’de Tito Moskova’da YKP’nin genel sekreterliğine atandı. Savaş yıllarında Yugoslavya hem Nazi ve Sovyet işgallerine uğradı hem de askeri bir darbeyle karşılaşarak Nisan 1941’de “Bağımsız Hırvat Devleti”yle karşı karşıya kaldı. Ustaşa lideri Ante Paveliç’in devlet başkanı olduğu ve Mihver güçlerce desteklenen bu yönetim ülke genelinde tepkilere de neden oldu. Kasım 1943’te Yugoslavya Anti-Faşist Halk Kurtuluş Konseyi yani AVNOJ, Bihaç’ta kuruldu. AVNOJ’da Tito millikomitenin başkanı seçildi ve Mareşal ünvanını aldı. AVNOJ, sadece merkezi hükümeti elinde tutmuyor aynı zamanda II.Dünya Savaşı sırasında oluşturulmuş etkili bir idari yapı bütün ülkeyi baştan başa kuşatmış bulunuyordu. AVNOJ’un gücü ile ilgili tek kısıtlama, Tito ile Subasiç arasında Londra rejimi üyelerinin hükümete katılmaları üzerine yapılmış olan antlaşma idi. Belgrad’ın ele geçirilmesinden sonra durum ciddileşincei Londra’ya kaçmış bulunan Kral Petar’ın önce monarşi ile ilgili yapılacak olan halk oylamasına kadar sonra da bir naibin (regency council) yürütme gücünü üstlenmesine kadar ülkeye dönmemesi kararlaştırılmıştı. Sürgündeki Kral Petar bu şartlara karşı çıkmış, bir naibin göreve getirilmesine izin vermediği iddiasında bulunmuştu. Ancak bu itirazlar yetersiz kaldı; Mart 1945’te hükümetin sürgündeki üç üyesi Tito’nun kurmuş olduğu hükümete katıldı. Bu üç kişi Subasiç, Sırp Demokrat Partisi’nin lideri Milan Grol ve Hırvat İşçi Partisi üyesi Juraj Sutej idi. Bu sırada, Sırp, Hırvat ve Slovenleri de içeren bir naiplik kuruldu. Tito başbakan olarak seçildi ve hükümeti kurma yetkisini elde etti. 28 kabine görevinden sadece 5’i hariç hepsi Tito’nun Partizanlarının eline geçti. AVNOJ’un genişletilmesi de başarıldı. Ağustos ayında ulusal geçici anayasası oluşturuldu ve seçimler için hazırlıklar başladı. Kasım 1945 seçimlerinde (tartışmalı bir seçim de olsa) yaklaşık %90 oy hükümeti destekledi. Aynı ay içinde anayasal meclis toplandı; monarşi kaldırıldı ve Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti ilan edildi.  6 cumhuriyet (Bosna-Hersek, Hırvatistan, Slovenya, Makedonya, Sırbistan, Karadağ) ve Sırbistan’ın içinde 2 otonom eyalet (Kosova, Vojvodina) kuruldu. (Arnavut çoğunluklu) Kosova ve (Macar, Rumen, Sırp, Hırvat ve Ukraynalı nüfusu olan) Vojvodina, “Hırvatça, Makedonca, Sırpça ve Slovence” olmak üzere dört temel dil kabul etti.  Tito Yugoslavyası 1945-1980 yılları arasında, Tito’nun ölümüne kadar ülkeyi yönetmesiyle hayata geçirildi. Özyönetim (auto-gestion), Parti (YKP), siyasal kurumlar YFSC Meclisi, Federal Yürütme Kurulu, YFSC Başkanlığı, Yugoslavya Anayasa Mahkemesi) açısından etkin bir dönem oldu.  Tito’nun ölümünden sonra, 1986’da Sırbistan Komünistler Birliği liderliğine gelen S.Miloseviç, özellikle 1987’de Sırp Cumhuriyeti Başkanı olduktan sonra, politikalarını sertleştirdi. 1990’da cumhuriyetlerin bağımsızlık ilanları birbirini takip etti.

Ders notu hazırlanırken faydalanılan bazı kaynaklar:

M.Murat Taşar-Burhan Metin-Altay Ünaltay; Bosna-Hersek ve Postmodern Ortaçağa Giriş, İstanbul 1996.

Aleksandre Popovic; Balkanlarda İslam, İstanbul 1995.

Barbara Jelavich; Balkan Tarihi 2: 20.Yüzyıl, İstanbul 2013.

R.J.Crampton; İkinci Dünya Savaşı’ndan Sonra Balkanlar, İstanbul 2007.

A.Gündüz Ökçün-Ahmet R.Ökçün; Türk Antlaşmaları Rehberi (1920-1973), Ankara 1974.

Misha Glenny; The Balkans 1804-1999: Nationalism, War and the Great Powers, London 1999.

Yusuf Hamzaoğlu; Balkan Türklüğü: Araştırmalar, İncelemeler (Makedonya, Sırbistan, Hırvatistan), Cilt.1, Ankara 2000.

Bilal N.Şimşir; Türkiye-Arnavutluk İlişkileri, ASAM yayını, Ankara 2001. (Balkan Araştırmaları Dizisi: “Türkiye-Arnavutluk İlişkileri Tarihçesi 1912-1985”).

Emir Türkoğlu; “Kosova Arnavutlarının Milliyetçiliği”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, derleyenler:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Osman Karatay; “Milosevic Dönemi Yugoslav Dış Siyaseti, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Osman Metin Öztürk; “Türk Dış Politikasında Balkanlar”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

M.Murat Hatipoğlu; “Yunanistan’ın Dış Politikası ve Balkanlar (1990-2000)”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

Mihai Manea; “Yunanistan’ın Dış Politikası ve Balkanlar (1990-2000)Soğuk Savaş’tan Günümüze Romanya Diplomasisi”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Balkan Diplomasisi, der:Ömer E.Lütem-Birgül Demirtaş Coşkun, ASAM yayını, Ankara 2001.

İlker Alp; “Makedonya Üzerindeki Mücadele ve Makedonya Cumhuriyeti”, Balkan Araştırmaları Dizisi: Dünden Bugüne Makedonya Sorunu, ASAM yayını, Ankara 2002.

Nazif Kuyucuklu; Balkan Ülkeleri İktisadı, 2: Bulgaristan, İstanbul 1987.

David Parker (der.); Batı’da Devrimler ve Devrimci Gelenek 1560-1991, Ankara 2000.

(Ek Not. Ayrıca muhtelif ansiklopediler, başvuru eserleri ve siyasi tarih kitaplarından da yararlanılmıştır.)