Bölüm anahatları

  • Türk tarihiyle ilgilenen pekçok kişinin bildiği üzere Kök Türk ve Uygurlar devrinde olduğu gibi, eski Türk devletinde siyasi iktidar “kut” kelimesi ile ifade edilmiştir, ki bunun kökeni ta Türk-Hunlar çağına kadar inmektedir. Çünkü Türk tarihinin bilinen ilk büyük hakanı Börü Tonga (Tokta/Mo-tun) Yabgu’nun unvanı Türkleri anlatan en eski belgelerin başında gelen Çin yıllıklarında Tengri Kut diye geçmektedir. O, bizzat Çin imparatorluğuna yazdığı bir mektubun girişinde kendisine; “Tanrı tarafından tahta oturtulmuş Hun kaganı” diyordu. Yani eski Türk düşüncesinde Tanrı’nın bahşettiği Kut’un sahibi olan devletin de hâkimi idi. Köl Tigin ve Bilge Kagan Yazıtlarında; “Tengri yarlıkadukın üçün, özim kutım bar üçün” (Tanrı bağışladığı ve kendi devleti (talihi-kısmeti) var olduğu için)[1], hakanların tahta çıktığına vurgu yapılıyor. Buradan da anlaşıldığı üzere, Bilge Kagan’a devlet Tanrı tarafından bahşedilmiştir. Kök Türk tarihinden hatırlayacağımız gibi, İl-teriş Kagan’ın ölümünden sonra belki de kısa bir müddet devletin başına geçen İl Bilge Katun’un iktidarı da “kut” ile şöyle açıklanmaktadır: “Umay teg ögüm katun kutınga inim Köl Tigin er at boltı” (Umay’a benzeyen annem katunun devleti (kutu) sayesinde, küçük erkek kardeşim Köl Tigin er adını aldı)[2].

     

    Eski Türkçede kut kelimesinin manası “devlet, ikbâl, saadet, ruh, baht” gibi anlamlara gelmektedir. Menşe bakımından Farsçada aranan “kut” teriminin Avrupa literatürüne “majeste” şeklinde geçtiği söylenmekle beraber bu hüküm kesin değildir. Kök Türk Yazıtlarına baktığımızda, “kut” ve “kutluluk” Türk kaganlarına, dolayısıyla hükümdar ailesine ve kişilere Tanrı tarafından bağışlanmaktadır. Türk kültür tarihinin abidelerinden birisi olan Kutadgu Bilig’de kut’un mahiyeti aşağıdaki cümlede çok güzel bir şekilde açıklanmıştır: “Fazilet ve kısmet kutdan doğar, beyliğe giden yol ondan geçer, herşey kut’un eli altındadır”.


    [1] Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Güney tarafı, 9; Bilge Kagan Yazıtı, Kuzey tarafı, 7. satır.

    Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Doğu tarafı, 29; Bilge Kagan Yazıtı, Doğu tarafı, 23: “anta kisre Tengri yarlıkaduk üçün, kutım bar üçün, ülügim bar üçün”.

    [2] Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Doğu tarafı, 31. satır

    KONUNUN DEVAMI İÇİN OKUNMASI GEREKEN KAYNAK:

    Prof.Dr. Saadettin Yağmur Gömeç, Türk Kültürünün Ana Hatları, 4. Baskı, Ankara 2018

    Prof.Dr. Saadettin Yağmur Gömeç, “Kagan ve Katun”, DTCF Tarih Araştırmaları, Sayı 29, Ankara 1997