KDS ile Oturum AçınBölüm anahatları
-
Hâfız Şerhi
4. Gazel
(Bu gazel Hafız Divanında 110. gazel olarak yer almaktadır.)
وان راز که در دل بنهفتم به در افتاد
ای دیده نگه کن که به دام که افتاد
چون نافه بسی خون دلم در جگر افتاد
هر نافه که در دست نسیمِ سحر افتاد
بس کشتۀ دل زنده که بر یکدگر افتاد
با درد کشان هر که در افتاد بر افتاد
با طیاتِ اصلی چه کند بدگهر افتاد
بس طرفه حریفیست کش اکنون بهسر افتاد
پیرانه سرم عشق جوانی به سر افتاد
از راه نظر مرغ دلم گشت هوا گیر
دردا که از آن آهوی مشکین سیه چشم
از رهگذرِ خاکِ سر ِ کوی شما بود
مژگانِ تو تا تیغِ جهانگیر بر آورد
بس تجربه کردیم درین دی مکافات
گر جان بدهد سنگِ سیه لعل نگردد
حافظ که سرِ زلفِ بتان دست کشش دود
Vezni: Mef’ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün (Hezec)
İhtiyar halimle başıma gençlik aşkı düştü. Kalbimde sakladığım sır ortaya çıktı.
Gönül kuşum göz yolundan havalandı. Ey gözüm, baksana kimin tuzağına takıldı?
Ah o kara gözlü misk ceylanı yüzünden, misk kesesi misali yüreğim kan ağladı!
Seher yelinin eline düşen her misk kokusu, semtinizin toprağından geçen yoldandı.
Senin kirpiklerin dünya fatihi kılıcını çekince, diri kalpli nice ölü üst üste yığıldı.
Bu imtihan diyarında çok tecrübe ettik, tortu içenlerle çatışıp mücadele edenler bertaraf oldu.
Kara taş canını bile verse lâl olamaz, öz tıynetini ne yapsın, kötüdür tabiatı!
Eskiden güzellerin zülfünü okşayan Hâfız, çok tuhaftır, şimdi yüzüstü kaldı!
موسيقي كناري: قافيه: سر، در، طر،... رديف: افتاد.
وسيقي دروني: در اين غزل، مصوت بلند «آ» به تكرار در همه مصراعها و بيتها به طرز كمسابقهاي وجود دارد به نحوي كه تنها در بيت اوّل مصوتهاي پنجگانه را، وا، تا، را، تا و در بيت دوّم مصوتهاي چهارگانه را، وا، دا، تا و در بيت سوم مصوتهاي هفتگانه يا، با، آ، داء، را، دا، تا و... نوعي خروش و فرياد حافظ را به گوش خواننده ميرسانند.
نوع غزل:
از غزلهاي عاشقانه و قلندرانه حافظ است كه با چاشنيهاي عرفاني همراه است و خاطره شيخ صنعان را زنده ميسازد، اين غزل را حافظ در روزگار پيري سروده است و در بيت اوّل و آخر آن، عاشق شدن در روزگار پيري را خلاف رسم و راه معمول ميداند و اعتراف ميكند كه عشق پيري چون بجنبد سر به رسوائي ميزند و خونيندليهاي عاشق را پديد ميآورد امّا اين عاشق شدن را برخاسته از رقم تقدير ازلي ميداند و تغيير در طينت اصلي را ناميسّر ميشناسد.
حافظ اين غزل را به اقتفاء سعدي سروده است كه غزلي با همين وزن و قافيه دارد:
زآن گه كه بر آن صورت خوبم نظر افتاد از صورت بيطاقتيم پرده بر افتاد
و ناصر بخارائي و كمال خجندي نيز غزلهائي بر همين وزن و قافيه دارند: از ناصر بخارائي است:
جان بر لب لعلش چو مگس بر شكر افتاد با وصل تو دل چون شبهي در گهر افتاد
تا عكس تو از روزنه ديده در افتاد در خانه دل پرتو شمس و قمر افتاد
و كمال خجندي نيز چنين گفته است:
باز اين دل غمديده به دام تو در افتاد بس مرغ همايون كه به تير نظر افتاد
معني بيتهاي غزل:
بيت 1: باز در هنگام پيري عاشق جواني شدم (و عشق يك جوان به سرم افتاد، به سرم زد) و راز نهفته دلم، آشكار گرديد.
بيت 2: از ديدن او، مرغ دلم از من رميد و پرواز كرد و (اينك) اي چشم من (: اي معشوق من) بنگر كه دل من به دام چه كسي فرو افتاده است؟ (آيا او را ميشناسي؟.)
بيت 3: جاي غم و اندوه بسيار است كه از دست آن معشوق آهووش خوشبوي سياهچشم، خون دل بسيار چون نافه در جگر من افتاد (از عشق او خونينجگر و دردمند شدم.)
بيت 4: هر بوي خوشي نافهمانندي را كه باد صبا با خود آورده بود متعلق به كوي تو بود. (باد صبا خوشبويي خود را با گذر از كوي تو كسب كرده بود.)
بيت 5: تا مژه تو چون شمشيري بر عاشقان كشيده شد، از كشتة عاشقان بيدار دل، پشتهها ساخته شد و گروه گروه عاشقان، از شمشير مژه تو، كشته شدند.
بيت 6: ما بسيار ديدهايم و آزمودهايم كه در اين دنيا، هر كس كه با دردنوشاني چون ما، ستيز كرد، خود نابود شد.
بيت 7: اگر سنگ سياه نهايت تلاش و سعي خود را هم نشان بدهد و جان خود را بر سر اين كار بگذارد تا به لعل سرخ تبديل شود، اين كار شدني و ممكن نيست و ذات و بدسرشتي ازلي او دگرگون نميشود.
بيت 8: عجب همنشين رندي است اين حافظ، كه هوسبازي با زلف زيبارويان را حتّي در روزگار پيري هم در سر ميپروراند (و اينك كه پير شده است هم عشق جوانان را در سر دارد.)
Ekli dosya öğretim amaçlı olarak aşağıdaki kaynaktan alınmıştır:
Sûdî, Şerh-i Sûdî ber-Hâfiz, Türkçeden Çev. İsmet Settârzâde, c. 2, İntişârât-i Serîr, Tahran 1378, s. 700-705.