Bölüm anahatları

  • فروختنِ صوفیان بهیمۀ مسافر را جهتِ سماع

    ۵۱۴) صوفی ای در خانقاه از رَه رسید / مرکبِ خود بُرد و در آخُر کشید

    ۵۱۵) آبَکش داد و ، علف از دستِ خویش / نه آنچنان صوفی که ما گفتیم از پیش

    ۵۱۶) احتیاطش کرد از سهو و خُباط / چون قضا آید ، چه سود است احتیاط ؟

    ۵۱۷) صوفیان تقصیر بودند و فقیر / کادَ فَقرُ اَن یعی کُفراََ یُبیر

    ۵۱۸) ای توانگر ، تو که سیری ، هین مَخَند / بر کژیِ آن فقیرِ دردمند

    ۵۱۹) از سرِ تقصیر آن صوفی رَمه / خر فروشی در گرفتند آن همه

    ۵۲۰) کز ضرورت هست ، مُرداری مباح / بس فَسادی کز ضرورت شد صلاح

    ۵۲۱) هم در آن دَم آن خرک بفروختند / لوت آوردند و ، شمع افروختند

    ۵۲۲) وَلوَله افتاد اندر خانِقَه / که امشبان ، لوت و سماعست و شَرَه

    ۵۲۳) چند ازین زنبیل ؟ وین دریوزه چند ؟ / چند ازین صبر و ، ازین سه روزه چند ؟

    ۵۲۴) ما هم از خَلقیم ، جان داریم ما / دولت ، امشب میهمان داریم ما

    ۵۲۵) تخمِ باطل را از آن می کاشتند / کانکه آن جان نیست ، جان پنداشتند

    ۵۲۶) وآن مُسافر نیز از راهِ دراز / خسته بود و ، دید آن اقبال و ناز

    ۵۲۷) صوفیانش یک به یک بنواختند / نردِ خدمت هایِ خوش می باختند

    ۵۲۸) گفت چون می دید مَیلانشان به وَی / گر طَرَب امشب نخواهم کرد کی ؟

    ۵۲۹) لوت خوردند و ، سماع آغاز کرد / خانقه تا سقف شد در دود و گَرد

    ۵۳۰) دودِ مطبخ ، گَردِ آن پاکوفتن / ز اشتیاق و وَجد جان آشوفتن

    ۵۳۱) گاه دست افشان قَدَم می کوفتند / گه به سَجده صُفّه را می روفتند

    ۵۳۲) دیر یابد صوفی آز از روزگار / ز آن سبب صوفی بُوَد بسیار خوار

    ۵۳۳) جز مگر آن صوفی ای کز نورِ حق / سیر خورد ، او فارغ است از ننگ دَق

    ۵۳۴) از هزاران اندکی زین صوفیند / باقیان در دولتِ او می زیند

    ۵۳۵) چون سماع آمد ز اوّل تا کران / مُطرِب آغازید یک ضربِ گران

    ۵۳۶) خر برفت و خر برفت آغاز کرد / زین حرارت ، جمله را انباز کرد

    ۵۳۷) زین حراره پای کوبان تا سَحَر / کت زنان ، خر رفت و خر رفت ای پسر

    ۵۳۸) از رهِ تقلید ، آن صوفی همین / خر برفت آغاز کرد اندر حَنین

    ۵۳۹) چون گذشت آن نوش و جوش و آن سماع / روز گشت و جمله گفتند : اَلوِداع

    ۵۴۰) خانقَه خالی شد و ، صوفی بماند / گَرد از رخت ، آن مسافر می فشاند

    ۵۴۱) رخت از حجره برون آورد او / تا به خَر بربندد آن همراه جو

    ۵۴۲) تا رسد در همرهان او می شتافت / رفت در آخُر ، خرِ خود را نیافت

    ۵۴۳) گفت : آن خادم به آبش بُرده است / ز آنکه آب او دوش ، کمتر خورده است

    ۵۴۴) خادم آمد گفت صوفی خَر کجاست ؟ / گفت خادم : ریش بین ، جنگی بخاست

    ۵۴۵) گفت : من خَر را به تو بسپرده ام / من تو را بر خَر موکّل کرده ام

    ۵۴۶) بحث با توجیه کُن ، حجّت مَیار / آنچه بسپردم تو را واپس سپار

    ۵۴۷) از تو خواهم آنچه من دادم به تو / باز دِه آنچه فرستادم به تو

    ۵۴۸) گفت پیغمبر که دستت هر چه بُرد / بایدش در عاقبت واپس سپرد

    ۵۴۹) ورنه یی از سرکشی راضی بدین / نَک من و تو ، خانۀ قاضیِ دین

    ۵۵۰) گفت : من مغلوب بودم ، صوفیان / حمله آوردند و بودم بیمِ جان

    ۵۵۱) تو جِگربَندی میانِ گُربگان / اندر اندازیّ و ، جویی ز آن نشان ؟

    ۵۵۲) در میانِ صد گرسنه گِرده یی / پیشِ صد سگ ، گربۀ پژمرده یی

    ۵۵۳) گفت : گیرم کز تو ظلماََ بستدند / قاصدِ خونِ منِ مسکین شدند

    ۵۵۴) تو نیایی و ، نگویی مر مرا / که خَرت را می بَرَند ای بی نوا ؟

    ۵۵۵) تا خَر از هر که بُوَد من واخَرم / ورنه توزیعی کنند ایشان زَرَم

    ۵۵۶) صد تدارک بود چون حاضر بُدند / این زمان هر یک به اقلیمی شدند

    ۵۵۷) من که را گیرم ؟ که را قاضی بَرم ؟ / این قضا خود از تو آمد بر سَرم

    ۵۵۸) چون نیآبی و نگویی ای غریب / پیش آمد این چنین ظلمی مَهیب ؟

    ۵۵۹) گفت : والله آمدم من بارها  / تا تو را واقف کنم زین کارها

    ۵۶۰) تو همی گفتی که خر رفت ای پسر / از همه گویندگان ، با ذوق تر

    ۵۶۱) باز می گشتم که او خود واقف است / زین قضا راضی است ، مردِ عارف است

    ۵۶۲) گفت : آن را جمله می گفتند خَوش / مر مرا هم ذوق آمد گفتنش

    ۵۶۳) مر مرا تقلیدشان بر باد داد / که دو صد لعنت بر آن تقلید باد

    ۵۶۴) خاصه تقلیدِ چنین بی حاصلان / خَشمِ ابراهیم با بر آفلان

    ۵۶۵) عکسِ ذوقِ آن جماعت می زدی / وین دلم ز آن عکس ، ذوقی می شدی

    ۵۶۶) عکس ، چندان باید از یارانِ خَوش / که شوی از بحرِ بی عکس ، آب کش

    ۵۶۷) عکس ، کاوّل زد ، تو آن تقلید دان / چون پیاپی شد ، شود تحقیق آن

    ۵۶۸) تا نشد تحقیق ، از یاران مَبُر / از صدف مَگسَل ، نگشت آن قطره ، دُر

    ۵۶۹) صاف خواهی چشم و عقل و سمع را / بر دَران تو پرده هایِ طَمع را

    ۵۷۰) ز آنکه آن تقلیدِ صوفی از طَمَع / عقلِ او بربست از نورِ لُمَع

    ۵۷۱) طمعِ لوت و طمعِ آن ذوق و سماع / مانع آمد عقلِ او را ز اطّلاع

    ۵۷۲) گر طمع در آینه برخاستی / در نفاق آن آینه چون ماستی

    ۵۷۳) گر ترازو را طمع بودی به مال / راست کی گفتی ترازو وصفِ حال ؟

    ۵۷۴) هر نبیّی گفت : با قوم از صفا / من نخواهم مُزدِ پیغام از شما

    ۵۷۵) من دلیلم ، حق شما را مشتری / داد حق دلّالیم ، هر دو سَری

    ۵۷۶) چیست مُزدِ کارِ من ؟ دیدارِ یار /  / گر چه خود بوبکر بخشد چل هزار

    ۵۷۷) چل هزارِ او نباشد مُزدِ من / کی بُوَد شِبهِ شَبَه ، دُرِ عَدَن ؟

    ۵۷۸) یک حکایت گویمت ، بشنو به هوش / تا بدانی که طَمَع شد بندِ گوش

    ۵۷۹) هر که را باشد طَمَع ، اَلکن شود / با طَمَع کی چشم و دل روشن شود ؟

    ۵۸۰) پیشِ چشمِ او خیالِ جاه و زر / همچنان باشد که موی ، اندر بصر

    ۵۸۱) جُز مَگَر مستی که از حق پُر بُوَد / گر چه بدهی گنج ها او حُر بُوَد

    ۵۸۲) هر که از دیدار برخوردار شد / این جهان ، در چشمِ او مُردار شد

    ۵۸۳) لیک ، آن صوفی ز مستی دور بود / لاجَرَم در حرص ، او شب کور بود

    ۵۸۴) صد حکایت بشنود مدهوشِ حِرص / درنیابد نکته ای در گوشِ حرص



    Sûfilerin sema edebilmek için yolcunun bineğini satmaları

    Yoldan ulaştı tekkeye bir sûfi

    Merkebi götürüp ahıra çekti

     

    Kendi elleriyle su ve ot verdi

    Değil daha önceki sûfi gibi

     

    Yanlışa kusura  ihtiyat etti

    Kazâ gelince ihtiyat kâr eder mi

     

    Sûfiler erzaksız ve fakirdiler

    Fakirlik yok eden bir küfre döner[1]

     

    Ey zengin, sen toksun, sakın ha gülme

    O dertli fakirin eğriliğine

     

    [520] Sûfi sürüsü yoksulluk yüzünden

    Eşek satmaya yöneldi aniden

     

    Zaruret yüzünden murdar mubahtır

    Birçok fesat zaruretten salahtır[2]

     

    Hemen zavallı eşeği sattılar

    Yiyecek getirip kandil yaktılar

     

    Bir velvele kopuverdi tekkede:

    Yiyip içme ve semâ var bu gece

     

    Sabır ve üç oruç[3] daha ne kadar

    Zembil elde dilen nereye kadar

     

    Biz de insanız, can var bizde de

    Devlete bak, misafir var bu gece

     

    Bâtıl tohum ekmeleri şundandı

    Can değildi onların can sandığı

     

    Uzak yoldan gelmiş yorgun yolcu da

    Çokça izzet ikram gördü orada

     

    Sûfiler tek tek taltif etti onu

    Hoşça hizmet ettiler enikonu

     

    İlgilerini görünce dedi ki

    İşte bu gecedir eğlence vakti

     

    [530] Yiyip içtiler ve semâ başladı

    Tekkede toz duman aldı her yanı

     

    Mutfak dumanıyla tepinme tozu

    Kendinden geçişle iştiyak, coşku

     

    Bazen el çırparak tepinirlerdi

    Bazen yeri süpürdü secdeleri

     

    Sûfi, felekten muradı geç bulur

    Bu yüzden de sûfiler olur obur

     

    Ancak Hak nurundan bol yiyen sûfi

    Kapı çalma utancından müstağni

     

    Binlerce içinde az böyle sûfi

    Onun devletiyle yaşar gerisi

     

    Semâ baştan sona doğru gelince

    Mutrip başladı ağır bir ezgiye

     

    Tutturdu, eşek gitti, eşek gitti

    Bu şarkıya cümlesi eşlik etti

     

    Bu şarkıyla tepindi sabaha dek

    Gitti eşek, ah oğlum, gitti eşek

     

    Taklit yoluyla aynen bu sûfi de

    Şarkı söyledi, eşek gitti, diye

     

    [540] Yeme, içme, coşku, sema bitip de

    Gündüz olup hepsi veda edince

     

    Tekke boşaldı, yalnız kaldı sûfi

    Yolcu, yükün tozunu silkeledi

     

    Hücreden çıktı yoldaş arar sûfi

    Yükünü eşeğe yükleyecekti

     

    Koştu yetişmek için yoldaşlara

    Eşeğini bulamadı ahırda

     

    Dedi, suya götürmüştür o uşak

    Çünkü dün pek az su içmişti eşek

     

    Uşak geldi, sûfi dedi, eşek nerde

    Uşak nanik yaptı, koptu arbede

     

    Dedi, ettim eşeği sana teslim

    Onu senden gözetmeni istedim

     

    Senden isterim sana verdiğimi

    Sana verdiğimi şimdi ver geri

     

    {Usulünce konuş delil getirme

    Emanet ettiğimi ver geriye}

     

    Peygamber der ki elin ne aldıysa

    Onu geri vermek gerek sonunda

     

    [550] İnadından buna razı değilsen

    Din kadısına gidelim senle ben

     

    Dedi, ben sûfilere mağlup oldum

    Saldırdılar, vardı benim can korkum

     

    Sen kediler arasına ciğeri

    Atıp sorarsın ciğerden haberi

     

    Yüz tane açın önüne bir ekmek

    Zavallı kedi peşinde yüz köpek

     

    Dedi, tut ki senden aldılar zorla

    Kastettiler ben miskinin kanına

     

    Bana gelip de demek yok mu peki:

    Fakir, götürüyorlar eşeğini

     

    Ben eşeği alırdım kimde olsa

    Yoksa öderlerdi paramı bana

     

    Olsalardı olurdu yüz çaresi

    Şu anda bir yana gitti her biri

     

    Kimi tutup götüreyim kadıya

    Bu işi sen açtın benim başıma

     

    Nasıl gelmez ve demezsin, ey garip

    Böyle bir zulüm oldu pek acayip

     

    [560] Dedi, vallahi geldim defalarca

    Seni bu işlere vâkıf kılmaya

     

    Sen bütün söyleyenlerden coşkulu

    Söylüyordum "eşek gitti oğlum"u

     

    Dönüyordum, zaten haberdar diye

    Ârif adam razı bu hadiseye

     

    Dedi, onu hoş söylüyordu hepsi

    Bana da zevkli geldi söylemesi

     

    Beni onları taklit verdi yele

    İki yüz lanet olsun şu taklide

     

    Böyle boşları taklide bilhassa

    İbrahim'in öfkesi batanlara[4]

     

    O cemaatin zevki bana yansıdı da

    Benim gönlüm coştu bu yansımayla

     

    Akissiz denizden su çekmen için

    Hoş dostların aksine ermelisin

     

    İlk gelen yansımayı bil taklitten

    Hakikattir artık art arda gelen

     

    Hakikat olmadan dostlardan kopma

    Sedeften çıkma inci olmadan damla

     

    [570] Göz, kulak, akıl arınsın istersen

    Tamah perdelerini parçala sen

     

    Çünkü sûfinin tamahkâr taklidi

    Akla nuru, ışığı engelledi

     

    Yeme içme, zevk ve semâ tamahı

    Bilinçten engeller onun aklını

     

    Aynada da tamah mevcut olsaydı

    Nifakça olurdu bizimle aynı

     

    Terazide mala tamah olsaydı

    Terazi nasıl doğru anlatırdı

     

    Her nebi, kavmine temizce der ki

    Ben sizden istemem haber ücreti[5]

     

    Ben kılavuz, Hak da size müşteri

    Hak iki dünyada verdi ecrimi

     

    İşimin ücreti ne? Görmek yâri

    Ebu Bekr kırk bin bağışladı gerçi[6]

     

    Benim ücretim olmaz onun kırk bini

    Boncuk olur mu Aden incisi gibi

     

    Bir öykü diyeyim, aklınla dinle

    Tamah kulağa engeldir bil diye

     

    [580] Kekemelik olur tamah olanda

    Aydın mı olur göz ve gönül tamahla

     

    Göz önünde makam para hayali

    Tıpkı gözde kıl bulunması gibi

     

    Ancak Hak’la dolu sarhoş müstesna

    Hazineler versen de hürdür hâlâ

     

    Kimin Hakkı görme nasibi varsa

    Murdar olur onun gözünde dünya

     

    Fakat mestlikten uzaktı o sûfi

    Hırstan gece körüydü, yok çaresi

     

    Hırs esiri yüz hikâye dinlese

    Hırs kulağına girmez bir tek nükte


    [1] Hadise işaret: “Fakirlik neredeyse küfür haline gelir.”

    [2] Bkz. Bakara (2), 173: “Allah size ancak ölüyü (leşi), kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Her kim bunlardan yemeye mecbur kalırsa, başkasının hakkına saldırmadan ve haddi aşmadan bir miktar yemesinde günah yoktur. Şüphe yok ki Allah çokça bağışlayan çokça esirgeyendir.” Ayrıca bkz. Mâide (5), 3: “(…) Kim açlıktan daralır, günaha istekle yönelmeden bunlardan yemek zorunda kalırsa ona günah yoktur.”

    [3] Sufilerin her ayın 13, 14 ve 15. gününde tuttukları oruç.

    [4] Hz. İbrahim’in “Ben batanları sevmem” sözüne işarettir. Bkz. Enam (6), 76.

    [5] Bkz. Hud (11), 51: “Ey kavmim buna karşı ben sizden bir ücret istemiyorum, benim ücretim ancak beni yaratana aittir…”. Buna benzer başka âyetler de vardır.

    [6] Hz. Ebu Bekir’in Hz. Peygamber için kırk bin dinar harcadığı ve böylece hiç varlığının kalmadığına dair rivayete işaret edilmektedir.