Bölüm anahatları

  • Somatik duyu sistemi

    A- Sınıflandırma: Somatik duyu denince: İşitme, görme, koku, tat, vestibuler denge (iç kulaktaki denge organı) dışındaki tüm duyular…

    Somatik duyu reseptörleri vücudun her yerine dağılmış, en büyük duyu organı. 

    Reseptörleri çok çeşitli.

     Somatik duyu tipleri:

    Temel 4 tipi, dokunma, sıcak-soğuk, ağrı ve proprioseptif-pozisyon  (derin) duyu  

    Yerine göre: yüzeyel, derin ve visseral duyu 

    Yüzeyel duyu: Epikritik- Protopatik

    Tiplendirme-sınıflandırma insana özgü

     

    Somatik duyu reseptörleri:

     Reseptör ayrı bir hücre değil, 1. nöronun özelleşmiş akson sonlanmaları

    1. nöron gövdesi spinal ganglionlarda (kafa hariç) 

    Periferik akson, periferik sinirlerle deri-eklem-kas-organ vs. gelir. Dallara ayrılır, miyelinli ise miyelini kaybeder, duyu cisimciği (reseptör) olarak sonlanır.

    Bir nöronunun tüm akson sonlanmaları, tek tip duyu cisimcikleridir.

     a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin kılıfına göre farklı özellikler taşır.

    a) Periferik sonlanma: Reseptör tipleri (Kapsüllü ve çıplak sinir sonlanmaları)

    Deride:

    Kapsüllü sonlanmalar (Meissner, pacini, merkel, ruffini) (dokunma-basınç)

    Serbest sinir sonlanmaları (dokunma-basınç, ağrı, sıcak/soğuk), kıl dibi reseptörü (dokunma-basınç)

    Eklem-kas ve iç organlarda

    Kapsüllü (Kas iğciği, golgi tendon organı)

    Serbest sonlanmalar

    Somatik duyunun 1. duysal nöronu

    a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin örtülerine göre farklı özellikler taşır.

    b) Uygun uyarana göre

    b1- Dokunma-basınç reseptörleri

    b2- Sıcak-soğuk reseptörleri

    b3- Nosiseptörler

     b1- Dokunma-basınç reseptörleri

    1.nöron periferik aksonu, kapsül merkezinde miyelinsiz sonlanır. Sonlanma membranında mekanosensitif iyon kanalları bulunur.

    Dokunma, kan basıncı (damar-kalp), gerilme (GİS, safra kesesi, mesane)

     DERİ

    Vücut sıvısının buharlaşmasını önler.

    Güneş ışığından korur

    Mikropların girmesini engeller.

    Çıplak ve kıllı deri, dermis-epidermis

    0.006 mm yükseklik, 0.04 genişlikte bir kabartıyı farkedebiliriz.

     Derideki kapsüllü reseptörler:
    Yüzeyel (Meissner, Merkel), Derin (Pacini, Ruffini)

    Derin kapsüllü mekanoreseptörler

    Pacini cisimciği (2x1mm), çok duyarlı, res. alanı geniş, titreşim-basınç, fazik reseptör (en hızlı adapte olan reseptör), deri altında, Pacini 250-350 Hz’e duyarlı, 800 Hz’e kadar yanıt verir. Mekanosensitif bilginin %10-15’i

    Ruffini organı, kollajen liflerle kas vs tutunmuş. Kollajen lifler gerilince uyarılır, tonik reseptör (Kas golgi tendon organı gibi) Mekanosensitif bilginin %20’si

    Yüzeyel kapsüllü mekanoreseptörler

    Merkel diskleri epidermisin hemen altında, deri şekil değişikliğine duyarlı, tonik reseptör, en büyük uzaysal çözümleme, yüzey bilgisi, mekanosensitif bilginin %25’i

    Meissner cisimciği, dermal katlantılarda, kollajen liflerle epitel hücrelerine tutunmuş, derinin çekilmesi ile uyarılır. Fazik reseptör, 3-40 Hz duyarlı, deride hareket bilgisi,   mekanosensitif bilginin %40’ı

     Serbest sonlanmalar (Mekanoreseptör)

    Kıllı ve kılsız deri bölgelerinde bulunur.

    C ve A δ tipi yavaş liflerin akson sonlanmalarıdır.

    Kıl follikülleri de serbest sinir sonlanmaları ile çevrilidir. Hızlı ve yavaş adapte olan türleri vardır. 

     Proprioseptif duyuyla ilgili mekanoreseptörler

    Proprioseptif duyu: Vücut pozisyonu duyusu

    Reseptörü: Eklemler-kaslar ve çevresindeki mekanoreseptörler

    Tipleri: Statik ve dinamik

    Şuurlu derin duyu: Bir anatomi terimi

    Bazı kaynaklarda derin duyu=proprioseptif duyu

    Ancak genelde eklem-kas ve çevresinden kaynaklanan tüm duyulardır. (Derin ağrı gibi)

    Proprioseptif duyu

    Denge, hareketin kontrolü, tutulan objenin tanınması

    Proprioseptif duyu başlıca 3 tip mekanoreseptörün birlikte aktivitesine bağlıdır. 

                1- Eklem kapsülündeki mekanoreseptörler

                2- Kas iğciği reseptörleri (aksonları Tip Ia, Tip II) ve Golgi tendon organı (aksonları Tip Ib)

                3- Deri mekanoreseptörleri

    b2- Termal reseptörler

    Sıcak ve soğuk duyusu için ayrı reseptör, serbest sinir sonlanmaları. 0,01 °C değişikliği algılayabiliriz.

    Deri 20-40 °C sorunsuz, beyin 37 °C olmalı 

    Deri, hipotalamus, …

    Seyrek, sıcak-soğuk duyarsız deri bölgeleri var. Lokalizasyon kötü, MSS’de görece az sayıda nöron ve lifle iletilir.

    C tipi veya A δ tipi liflerle MSS’e iletilir.

     Termal reseptörler

    Sıcak-ağrı reseptörlerinin bazı iyon kanalları “kapsaisin” gibi maddelere de duyarlıdır, acı biberde var, acı tat sıcaklık-yanma duyusuna da yol açar.

    Soğuk reseptörlerinin bazı iyon kanalları mentole de yanıt verir, naneli şeker soğuk hissi oluşturur.

    b3- Ağrı reseptörleri (nosiseptörler)

    Sıcak-soğuk reseptörleri veya mekanoreseptörler aşırı uyarılında ağrı oluşmaz. Ağrı reseptörleri doku harabiyetine özelleşmiş spesifik reseptörlerdir. 

    Serbest (çıplak) sinir sonlanmalarıdır.

    Mekanik, termal (45 °C üstü ve 5 °C altı uyarılan iki ayrı tip), kimyasal (H+, K+, histamin, bradikinin vb.), polimodal nosiseptörler (mekanik, termal, kimyasal) tanımlanmış

    C tipi veya A δ tipi liflerle MSS’e iletilir.

    Somatik duyunun 1. duysal nöronu

    a) Periferik sonlanma şekline (reseptör yapısı),

    b) Uygun uyaranına,

    c) Akson çapı ve miyelin örtülerine göre farklı özellikler taşır.

    Dermatom

    Derideki bir nokta, en az iki dermatomdaki nöronun reseptif alanındadır (dermatomlar iç içe) (Dokunmada, ağrı-sıcak/soğuktan fazla)

    Organlardan somatik duysal uyarılar sempatik-parasempatik sinirlerle spinal ganglionlara gelir. Omurilik laminalarında sonlanmalar duyu altmodalitesine göre farklıdır.

     Arka sütun-ML sistem

    Epikritik duyu, şuurlu derin duyu taşınır.

    1. nöron spinal ggl’da. Merkezi akson aynı taraf arka sütunda beyin sapına çıkar (fasciculus Cuneatus ve gracilis, posterior funiculi)

    2. nöron gövdesi medullada Nucleus gracilis ve Nucleus cuneatus’da. 2. nöron aksonu karşıya geçer, medial lemniscus olarak talamusa çıkar.

     3. nöron gövdesi talamus VP nukleusunda: VPLateralis, gövde-ekstremite ile, VPMedialis yüzle ilgili. 

    VP nöron aksonları SI’e projekte olur.

    Yüzün somatik duyusu trigeminal sinirle taşınır. 1. nöron trigeminal ganglionda. 2. nöron ponstaki nukleusda, 2. nöron aksonu karşıya geçer, medial lemniscus’a katılır.

    --------------------------------------------------

    Proprioseptif aksonların bir kısmı med.spi.’de  sonlanır (refleksler), bir kısmı AS-ML’ ile birlikte.

    Derin duyuya ait diğer bir yol (şuursuz derin duyu) serebelluma projekte olur. 

     Anterolateral yol

    Protopatik duyu. Sıcak-soğuk, ağrı, kaba dokunma, kaşınma, seksüel duyular taşınır.

    1. nöron gövdesi spinal ggl.da.

    2. nöron gövdesi omurilikte. 2. nöron aksonu karşıya geçer, tr. spinothalamicus anterior ve lateralis’i oluşturur.

    Anterior kısım, neospinotalamik yol. Hızlı ağrı, kaba dokunma duyusu.

    Lateral kısım, paleospinotalamik yol. Yavaş ağrı, sıcak-soğuk duyusu

    Gn.de içgüdüsel yanıtlarla ilgili (böcek, g.çek, termoregülasyon)

    Anterolateral sistem başlıca 3 beyin alanında sonlanır.

                a) Talamus: VPL nukleus’dan SI (neospinotalamik kısım)

                b) Mezensefalon (özlle ağrı) (paleospinotalamik kısım)

                c) Retikuler formasyo (retikuler aktive edici sistem (paleospinotalamik kısım)

     Brown-Sequard Sendromu: Omurilik yarı hasarında, duyu yollarının özelliklerine göre farklı belirtiler oluşur.

     E- Kortikal alanlar (stereognozis)

    Korteks, Korteks bağlantıları

    Somatik duyu ile ilgili kortikal alanlar

    S1: 3a, 3b, 1, 2. Brodmann alanları

    Uyarılar talamustan ağırlıklı olarak 3b, daha az 3a’ya gelir.

    3b, 1’e deri mekanoreseptörlerinden,

    3a’ya proprioseptif reseptörlerden,

    2’ye deri ve proprioseptif reseptörlerden uyarı gelir

    S2 alanı: 4 S1 alanından uyarı alır, limbik sistem ve bellek alanlarına projekte olur. Taktil öğrenme-bellek ile ilgili

    5. ve 7. alanlar: Brodmann 2’den uyarı alır, motor, premotor alanlara projekte olur.

    Somatik duyunun asosiasyon alanları,  reseptif alanları büyük, hasarında astereognozi, ihmal görülür.

     Tüm kortikal somatik alanlardan talamusa, beyin sapına ve omuriliğe projeksiyonlar var. Çıkan liflerden daha fazla sayıda.

     Kortekste hiyerarşik-paralel işlem devam eder

    Somatotopik yapı vardır.