Uluslararası İşletmecilikte Etkili Olan Ekonomik Bütünleşmeler ve Anlaşmalar

Bölgesel Ekonomik Bütünleşmeler

Ekonomik bütünleşme, ülkeler arasındaki ticareti ve işbirliğini geliştirmek amacıyla

uluslarüstü kapsamlı yasa ve yönetmelikler hazırlayarak bunlara uymayı

kabul etmektir.24 Bölgesel ticaret bloklarının şekilleri ve fonksiyonları birbirinden

farklıdır. Ekonomik bütünleşme; birleşmeye giden ekonomilerde mal ve hizmet

akımlarına serbesti sağlayıp, ticarete engel olan kısıtlamaları ortadan kaldırarak

bir ortak pazar yaratmaktır. Böylece bütünleşme ile daha geniş bir pazara üretim

yapmak ve büyük çapta üretimin sağlayacağı imkanlardan yararlanma fırsatı

doğacaktır. Ülkeler ekonomik bütünleşme akımlarına katılarak üretim kapasitelerini,

kaynak verimliliklerini ve toplumsal refah düzeylerini artırmayı amaçlarlar.

Bu anlamda bütünleşmeler, siyasi bakımdan bağımsız ülkeleri ekonomik yönden

birbirine daha bağımlı duruma getirmektedir.25

Bölgeselleşme hareketlerinin içerisinde ise bölgesel ekonomik birlikler en son aşamada

yer almaktadır. Günümüzde bölgesel ekonomik birliğinin en başarılı örneği ise

Avrupa Birliği (AB)’dir. “Ekonomik birlik” ekonominin entegrasyon sürecinin en üst

aşamasını ve üye ülke ekonomilerinin tam olarak entegre olmasını ifade etmektedir.

Ekonomik birlikte ülkelerin ulusal ekonomik politikalarına ilişkin kararların önemli bir

kısmı topluluğa devredilmekte ve ulusal egemenlik alanında ödünler verilmektedir.26

Ekonomik bütünleşme aşamaları kısaca tablo 14’deki gibi açıklanabilir.

Serbest Ticaret Bölgeleri (Free Trade Association)

Üyeler arasında ticareti kısıtlayan veya engelleyen tarife ve kotaların kaldırıldığı,

üyelerin birlik dışında kalanlara karşı ise Ortalama Gümrük Tarifesi (OGT) uygulama

zorunluluğunun olmadığı ekonomik bütünleşme şeklidir.27 Vergi, kota, tarife

ve diğer engellemelere izin verilmez. Her üye, üye olmayan ülkelere karşı kendine

ait ticaret politikasını belirleyebilir. Örneğin Kanada belirli bir ürünün ithalatını

engellemek için üye olmayan ülkelere yüksek tarife ve kota uygularken, Amerika

aynı ürün için daha az kota ve kısıtlama uygulayabilir. Ekonomi politikalarının ve

kurumların uyumlaştırılması ve birliği söz konusu değildir. Dünya’da serbest ticaret

bölgelerine Kanada, Meksika ve Amerika arasında tarifelerin azaltıldığı NAFTA,

Latin Amerika Ülkeleri’nin kurduğu LAFTA, Avrupa Ticaret Bölgesi (EFTA) ve

Avrupa Ekonomik Alanı (EES) örnek verilebilir.

24 Yüksel, a.g.e., s.39.

25 Süleyman Uyar, “Ekonomik Bütünleşmeler ve Gümrük Birliği Teorisi”, www.econturk.

org/dtp13.htm - 58k

26 Hüseyin Çeken, “Bölgesel Ekonomik Bütünleşme Sürecinde Avrupa Birliği ve Avrupa

Birliği’nin Dünya Dış Ticaret ve Sermaye Hareketlerindeki Yeri ve Önemi”, www.dtm.

gov.tr/dtmadmin/upload/EAD/TanitimKoordinasyonDb/bolgesel_ekonomik.doc

27 Rugman, Lecraw, Booth, a.g.e., s.243.

68 Küreselleşme Sürecinde Dışa Açılma Stratejileri

Gümrük Birliği (Customs Union)

Üyelerin karşılıklı ticaretleri üzerindeki gümrük tarifeleri, kotalar, ithal ve ihraç yasaları

gibi her türlü engel veya kısıtlamaların kaldırılarak üçüncü ülkelere karşı ortak

gümrük tarifesinin uygulandığı bütünleşme şeklidir. Arjantin, Brazilya, Paraguay

ve Uruguay arasında imzalanan Mercosur anlaşması örnek verilebilir.28 1996

yılında Türkiye, AB ye tam üye olmamasına rağmen gümrük birliğine alınmıştır.

Ortak Pazar (Common Market)

Ortak Pazar, Gümrük Birliği’nin tüm unsurlarına ek olarak işgücü, sermaye, girişimci,

teknoloji gibi üretim faktörlerinin üye ülkeler arasında serbest dolaşımını

engelleyen bütün unsurların ortadan kaldırıldığı, üçüncü ülkelere karşı ortak

gümrük tarifesinin uygulandığı bir bütünleşme şeklidir. Üretim faktörleri üyeler

arasında hareketlidir. İşçiler üye olan ülkelerde çalışabilir, işletmeler ortak pazara

üye ülkelerden birinde üretim tesisi açabilir ve yatırım yapabilir. AB örnek verilebilir.

AB üyesi ülkelerde işgücü, sermaye ve teknoloji serbest dolaşmaktadır.

Ekonomik Birlik (Economic Union)

Ekonomik birlik; iki ya da daha fazla sayıda ülkenin ekonomilerinin tamamen bütünleşmesi,

tek bir para politikası, mali politika, vergi ve sosyal refah politikaları

ile kurumların birleştirilmesini öngörür. Özellikle tek para sistemi, merkez bankası

ve birleştirilmiş mali sistem ile ortak dış ticaret politikalarının uyumlaştırılması iktisadi

birliğin temelini oluşturur. AET 1957 yılında Roma Anlaşmasıyla kurulmuştur.

AB, özellikle Maastricht Anlaşmasından sonra üyeleri arasında malların, kişilerin,

hizmetlerin ve sermayenin serbest dolaşımını sağlaması, ekonomi, para ve

maliye politikalarının uyumlaştırılması uygulamalarındaki ilerlemeler ile, iktisadi

birliğe doğru yönelen bir topluluk olarak görülmektedir.

Ekonomik ve Parasal Birlik (Economic and Monetary Union)

Ekonomik ve parasal birliğin, iktisadi birlikten farkı ulusal ekonomik bağımsızlığın

büyük ölçüde kaldırılması ve bunun yerini uluslarüstü bir otoritenin almasıdır. Birliğe

üye ülkelerin ulusal paraları arasında sabit kur ilişkisi olup, üyeler arasında

ulusal para ve maliye politikaları uyumlaştırılmaktadır. AB’de tek para sistemini

yürüten Avrupa Merkez Bankası’nın kurulması ve euro’nun kullanılması örnek

verilebilir.1995’te kabul edilen “Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası Tekstil ve Hazır

Giyim Anlaşması” ile on yıl sonra, üye olan ülkeler arasında tekstil ve konfeksiyon

ticaretinin tamamen serbestleştirilmesi kararlaştırılmıştır. 2005 yılında hazır

giyim sektöründe kotalar kalkınca, düşük fi yatla piyasaya giren işletmelerin

rekabetinden, ülke içinde çalışan işletmeler olumsuz etkilenmişlerdir. Diğer bir

örnek sanayi malı üreten işletmeler için verilebilir. CE işareti, üretilen ürünün

insan, hayvan, bitki sağlığına uygun üretildiğini göstermekte ve belirli şartlar

kapsamında sanayi malı üreterek AB’ye ihracat yapan işletmeler için zorunlu

görülmektedir. CE işareti kısaca AB’nin teknik mevzuat uyumu çerçevesinde

1985 yılında benimsenen, 21 adet “Yeni Yaklaşım Direktifl eri” kapsamına giren

ürünlerin bu direktifl ere uygun üretildiğini belirtmektedir. Türkiye’de sanayi malı

üretip AB’ye ihracat yapan işletmelerin CE işaretini ürüne iliştirmeleri gerekmektedir.

Ülke içinde sanayi malı üreten işletmelerin AB’ye uyum sürecinde mevzuat

uyumu tamamlandıktan sonra CE işaretine hazırlıklı olmaları gerekmektedir.

Sanayi malı üreten işletmeler mevzuat uyumu tamamlandıktan ve söz konusu

direktifl er yürürlüğe girdikten sonra ihracat yapmasalar bile ürünlerini iç piyasada

da satamayacaklardır. Ülke dışında değil, ülke içinde faaliyet gösteren işletmeler

de dünyada olup biten gelişmeleri takip etmelidir. Yapılan düzenlemeler

ülke içinde faaliyet gösteren işletmeleri de etkilemektedir.IFA (International Franchising Federation) Franchising İlkeleri

Üye, franchising ya da satıcılık verirken uygulamada olan bütün yasa ve

düzenlemelere uymalıdır. Franchising alanlara verilecek başvuru bilgileri

onların yatırımlarını yanlış yönlendirmeyecek şekilde tam, açık ve doğru

olmalıdır.

Her iki taraf arasındaki hak ve yükümlülüklerini açıklayan bütün önemli

maddeler bir ya da birkaç sözleşmede toplanmalıdır.

Üyenin kabul edeceği franchising alıcısı ve satıcı, sosyal ve mali açıdan

yeterli özelliklere sahip, franchising işinin ve diğer sözleşmelerinin

gerektirdiği kurallara uyabilecek nitelikte olmalıdır.

Üye, franchising verirken ırk, din, uygruk ve cinsiyet ayrımı yapmamalıdır.

Üye, franchising alanlara ve satıcılarına sözleşmenin gerektirdiği yardımı

yapmalıdır.

Üye ile franchising alan ve satıcılar arasındaki bütün ilşkiler dürüstlük

esasına dayanır.

Üye, franchising alan ve satıcı ile arasında oluşabilecek anlaşmazlıkları

önlemek için elinden geleni yapmalıdır. Franchising alana veya satıcısına

sözleşmenin iptali için makul bir uyarıda bulunmalı ve sorunların çözülmesi

için fırsat tanımalıdır.

Franchising veren kazancını yeni franchising alıcılarından alacağı isim

katkı bedellerine değil de, mevcut franchising almış olanların cirolarından

alacağı paya dayandırmalıdır.