Bölüm anahatları

  • Metafizik

     

    Stoacılar, insan yaşamının anlamını öğrenmek için, bu yaşamı kesinlikle evrenin çerçevesi içinde dikkate almanın gerekliliğine inanıyorlardı. Bu nedenle fiziğin Stoa felsefesinde her zaman önemli bir yeri olmuştur.

    Metafizikleri materyalist ve monist bir metafiziktir. Asıl gerçek olan, maddi, cisimsel olandır. Çünkü yalnızca maddi olan varlık bir şey yapmaya ve kendisiyle bir şey yapılmaya elverişlidir. Bu yüzden evrenin ilkesi maddi bir şey olmalıdır. Bu maddi ilkede bir etkin, bir de edilgin öğe vardır. Etkin öğe, Us’tur, Tanrı’dır, hareket ettiren “neden”dir. Edilgin öğe ise ilk maddedir. İlk madde nicelikçe değişmez, hiçbir niteliği yoktur (Aristoteles ve Platon’da olduğu gibi). “Neden”, Herakleitos’un Logos’una benzer, evrene düzen veren rasyonel ilkedir. Bu maddi ilke, Tanrı’dır, Doğa’dır aynı zamanda. Tanrı’nın, Doğa’nın özü ise ateştir. Bütün varlıkların nedeni olan ateş, bir zaman sonra dünyadaki tek tek nesneleri kendisine geri alır, ana ateşe geri dönmekle de, bu arada kabalaşmış olan nesneler arınmış olurlar (Katharsis). Yani ateşle özdeşleştirilen Tanrı, sonunda her şeyi başladığı noktaya getirir, bu yüzden tarih döngüseldir.

    İlk ilke olan ateş, öbür öğelere dönüşerek oluşu sağlar. Her şeyin özü ateştir, her şey ateşten türer. Ateşin bir bölümü hava olur, havanın bir bölümü su olur, suyun bir bölümü toprak olur. Bu fizik dünyada ruh yalnızca hayvanlarda bulunur, bitkiler ruhtan yoksundur. Us ise yalnızca insanda vardır. İnsan ruhu tümüyle ustur.

    Bu fizik dünyada gelişi güzelliğe yer yoktur. Her değişim, her hareket herhangi bir rastlantının değil, sarsılmaz bir ussallığın sonucudur.

    Maddi ve somut olan gerçeklik, “canlı bir bütün” oluşturur, tıpkı bir organizma gibi. Yıldızlar da akıllı, canlı varlıklardır.

     

    Tanrı: Evrende gözlemlenebilir olan doğal güzellik, her şeyi insanın iyiliği için düzenlemiş olan bir Tanrı’nın var oluşuna işaret eder. Doğanın en yüksek varlığı olan insanın bir bilince sahip oluşu, bizi dünyanın da bir bilince sahip olduğunu düşünmeye zorlar. Çünkü bütün asla parçadan daha az yetkin olamaz. Demek ki Tanrı, dünyanın aklıdır.

    Tanrı, tinsel bir ilke ya da varlık değildir. Tanrı da, tıpkı biçim verdiği, etkilediği edilgin ilke gibi maddi bir yapıdadır. Tanrı, etkin ateştir, aynı zamanda cisimler dünyasını meydana getiren öğelerin kendisinden çıkmış olduğu ilk kaynaktır. Bu öğeler Tanrı’dan doğar ve daha sonra yeniden Tanrı’ya dönerler. Evrendeki her şey ya ilk ateş ya da farklı halleri içinde Tanrı’dır.

    Dünya var olduğunda, Tanrı ile dünya arasındaki ilişki, ruhla beden arasındaki ilişkiden farksızdır. Tanrı dünyadan ayrı değildir, dünyanın cismi ya da maddesidir, fakat daha ince bir maddedir. Her tür harekete ve değişik biçimler almaya uygun bir yapıda olmakla birlikte, hareketsiz ve biçimden yoksun olan ilk öğelerin hareket ettirici ve biçim verici ilkesidir.

    Logos= Tanrı= Doğa= Evren

    Bundan dolayı metafizik içinde teoloji (Tanrı) da yer alır. Evrenin düzeni ve güzelliği bizi düzenleyici bir Tanrı fikrine götürür. Tanrı’yı inkâr eden akıldan yoksundur (bilge olamaz). Kleanthes’e göre, insanları tanrı kavramına yönelten sebepler:

    1) Yeryüzündeki nimetler, bu zenginliklerin bir paylaştırıcısının var olduğunu telkin eder.

    2) Şimşeğin, fırtınaların vb.nin neden olduğu korkuyla insanlar, kendilerini aşan bir gücün var olduğu fikrine ulaşırlar.

    3) Dünyadaki düzen, gök cisimlerinin kurallı hareketi, dünyada hiçbir şeyin rastlantıya bırakılmadığını ve her şeyin bir plânının olduğunu gösterir.

    4) Geleceğe ilişkin, kehanet bilgisinin olması.

    Tanrı’nın var oluşu, Stoalıların “ortak fikirler”inin bir parçasıdır, bu ortak fikirler çocukta erken yaşlardan itibaren oluşmaya başlar ve 14 yaşında bunların hepsine sahip olunur. Yani bunlar doğuştan gelmezler, duyu izlenimlerinden doğal akıl yürütmeyle oluşurlar.

    “Tanrı; ölümsüz, akla uygun, yetkin, akıllı, her türlü kötülükten habersiz bir canlıdır, insan biçiminde değildir. Her şeyin mimarıdır, her şey onun sayesinde olur.”

    Tanrı, dünya ile birdir. Dünyanın ilkesidir.

    Tanrı, dünyanın düzen içinde oluşunu gerçekleştiren sanatçı ateştir.

    Tanrı; ussal, yetkin bir yaşayandır.

    Tanrı; bir cisim, en saf cisimdir.

    Tanrı; madde ile özdeştir, maddenin biçimlerinden biridir.

    Tanrı, akıllı bir tindir.

    Tanrı; akıldır, Logos’tur, doğadaki şeylerin düzenleyicisi ve evrenin yaratıcısıdır.

    Tanrı her şeydir, çünkü bütünün kendisidir, bu yüzden Stoa felsefesi hem bir tekçilik hem de birçokçuluk olarak değerlendirilebilir.