Bölüm anahatları

  • Bizans'ın erken dönemlerinde eserler genellikle Latince yazılmışken V. Yüzyıldan sonra ise Antik dönem Yunancasına yakın bir dille yazılmışlardır. Erken dönemde yazılan kaynaklar klasik tarih yazıcılığı geleneğine göre yazılmış ve genellikle Herodotos ile Thukdydides'in eserlerindeki biçimler devam ettirilmiştir. Prokopios (VI. Yüzyıl) Erken Bizans devrinde bu geleneği sürdüren en önemli yazarlardan biriydi. Ardından VII. Konstantin (X. Yüzyıl), Psellos (XI. Yüzyıl), Anna Komnena (XII. Yüzyıl) ve Niketas Khoniates (XII. yüzyıl) da bu geleneği sürdürerek eser veren Bizans yazıcıları olmuşlardır. Sonraki dönemlerde ise Akropolites, Pachymeres ve Gregoras tarihçi bakış açısıyla veya biyografik anlamda çalışmalar ortaya koydular.  Diğer bir tarih yazımı geleneği de kilise tarihi yani dini tarihi yazma geleneğidir. Bu geleneğin en önemli yazarları: Kaiseria’lı Eusebios (IV. yüzyıl), Philostorgios (V. yüzyıl), Sokrates (V. Yüzyıl), Sozomenos (V. Yüzyıl). Bu yazarlardan sonra dini tarih dünya tarihi ile birleştirilerek anlatılmış olsa da bu gelenek ileride tekrar canlanacaktı. En önemli Bizans kaynaklarından birisi de Bizans kronikleridir. Bu kronikler Latince ve Yunanca yazılmıştı ve ilk yazarı Caesarlı Eusebios'tur. Kroniklerde imparatorların yaşamları ve imparatorların döneminde yaşanan olaylar anlatılırken genellikle ahlaki ve dini yorumlarla da anlatım yoğunlaştırılır. Kronikler genellikle keşişler tarafından yazılıyordu. Kronik tarih yazıcılığının en önemli isimlerinden biri Malalas'tır (VI.Yüzyıl) .  Malalas kroniğinde dünyanın yaratılışından itibaren başlayıp İncil'de bulunan menkıbeleri eserinde aktarmıştır. Bizans tarihinin en önemli kroniği ise Theophanes’in Kroniğidir.  Theophanes tasvir taraftarı bir keşiştir ve Bizans'ı bir dönem epey meşgul eden tasvir tartışmalarının yaşandığı dönemi Theophanes'in kroniği sayesinde öğrenebiliyoruz. Sonraki dönemlerde Skylitzes ve Zonaras da kronik tarzda eserler vermişlerdir.

    İmparatorların yayınladıkları kanunlar da Bizans tarihi açısından çok önemli kaynaklardır.  Codex Theodosius, Codex Iustinianus, Ekloga, Basilika gibi kanun kitapları yazıldıkları dönemin sosyal, ekonomik ve siyasi yaşamları hakkında çok mühim bilgiler vermektedirler. Yine imparatorların kendi yazdıkları eserler de önemli kaynaklardır. VII. Konstantin’in “De Ceromoniis” (Seremoniler Kitabı) ve “De Administranto Impero” (Yönetim Kitabı), Mavrikios'un Strategikon adlı eseri, VI. Leon'un “Taktika” adlı eserleri yazıldıkları döneme ışık tutmaları açısından son derece önemlidir.

    Bizans hakkında önemli bilgi veren kaynaklardan birisi de imparatorluğun dışında olan ancak Bizans hakkında bilgi veren Arapça, Farsça ve Ermenice yazılmış eserlerdir. Bizans'a komşu olan devletler dışarıdan bir gözle Bizans'ı anlattıkları için onların bakış açıları da Bizans'ı anlamak için epey önemlidir. Arap asıllı el-Belazuri, Taberi gibi tarih yazarları ile coğrafyacı el-İdrisi'nin eserleri son derece mühimdir. Bizans'ı batının gözüyle anlatan ve Bizans'a gelen bir elçi olan Cremona’lı Liutprant'ın eseri ise Bizans'ın batı dünyasından nasıl göründüğüne dair malumatlar verir.

    Yazılı kaynakların dışında arkeolojik kalıntılar da önemli kaynaklardır. Özellikle madeni paralar yapıldıkları dönemin ekonomik, siyasi durumları hakkında büyük ipuçları verirler. Yeni bir imparator başa geçtiğinde bu durumun ilanı için madeni para basılırdı. Ayrıca madeni paranın içinde metal oranı da o dönemin ekonomik açıdan ne durumda olduğu hakkında bilgi verirdi. Diğer bir önemli yazısız kaynak mühürlerdir. İmparatorluktan gönderilen belgelerin üzerine vurulan mühürler imparatorluğun yönetim sistemi hakkında da bilgi verirler.

    Kaynakça:

    Angold, Micheal, The Byzantine Empire 1025-1204 (A Political History), Logman, USA, 1997

    Cheynet, Jean Claude, Bizans Tarihi, Çev. İsmail Yerguz, Dost Yayınları, 2008

    Gregory, Timothy, Bizans Tarihi, Çev. Esra Ermert, YKY, 2016

    Haldon, John F., The Palgrave Atlas of Byzantine History. Palgrave Macmillan, New York, 2005

    Jeffreys, Elizabeth, et al. The Oxford Handbook of Byzantine Studies. Oxford University Press, New York, 2008

    Lemerle, Paul, Bizans Tarihi, Çev. Galip Üstün, İletişim Yay., Ankara, 2004

    Norwich, John Julius,  Bizans, C. I-II-III, Çev. Selen Hırçın Riegel, Kabalcı Yayınları, 2013

    Obolesnky, Dimitri, The Byzantıne Common Wealth Eastern Europe 500-1453, Cadinal Edition, London,1974

    Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 2011

    Shepard, Jonathan, The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492. Cambridge University Press, New York, 2008

    Vasiliev, Alexander A., Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev. Tevabil Alkaç, Alfa Yay., İstanbul, 2016