11. Hafta: Arap İstilâsı ve Bizans-İslam Mücadelesi

Sasanilerin etkisi kırıldıktan sonra Bizans için doğuda yeni ve daha büyük bir tehlike olan Araplar ortaya çıktı. Hz. Muhammed'in önderliğinde Müslüman olan Araplar 634 yılında Bizans topraklarına saldırmışlardır. Halife Ömer 634 yılında Şam'ı da ele geçirdikten sonra Heraklius yaklaşan tehlikeyi sezmeye başlamıştı. İmparator Heraklius 636 yılında yaklaşık 100 bin kişilik bir orduyu Arapların üzerine gönderdi. Yermuk Vadisi'nde iki ordu karşılaştı ve Araplar büyük bir zafer kazandılar. Suriye ve Filistin bölgelerinin kontrolünü ele geçirmişlerdir. Kudüs Patriği Sophronios Araplara karşı koymaya çalışsa da Kudüs 638 yılında Arapların eline geçti. Araplar Sasani İmparatorluğu'nu da hızlıca mağlup ettiler ve önce 640'ta Ermenistan’ı, 641'te de Mısır'ı ele geçirerek büyük bir imparatorluk kurdular. Sasanilere karşı yapılan savaşlara bizzat katılan Heraklius aynı özeni Araplara karşı yapılan savaşlarda göstermemiştir. Özellikle Yermuk Savaşı'ndan sonra Araplara karşı mücadeleyi adeta bırakmıştı. Sasani ve Bizans İmparatorluğu birbirleriyle yaptıkları savaşlar sonucunda o kadar yıpranmışlardı ki bir anda ortaya güçlü şekilde çıkan Araplara karşı koyamamışlardı. Bizans imparatorluğun doğusunu neredeyse tamamen kaybetmişti ve Heraklius bu yenilgilerin ardından büyük bir yıkım yaşamıştır.

II. Konstans tahta çıktığında ilk hedefi Arap tehdidine son vermekti. Emevi Halifesi Muaviye (661-680) ise Konstantinopolis’i fethetmeyi planlıyordu. Muaviye 649 yılında Kıbrıs’ı, 654 yılında Rodos ve Kos'u ele geçirdi ve böylece Anadolu'nun güney kıyılarına hâkim oldu. İmparator II. Konstans donanmanın başına geçerek Muaviye'nin üzerine yürüdü ve iki donanma 655 yılında Fenike'de karşılaştı. Gemiler Savaşı olarak adlandırılan bu savaşı Araplar kazandı, imparator II. Konstans ise ölümden son anda kurtuldu. Ancak Muaviye iç sorunlarla (halifelik çekişmesi) uğraşıyordu. Bu yüzden 659 yılında Bizans’la bir anlaşma yaparak Bizans'ın haraç ödemesini kabul etti. Böylece Arap tehlikesi bir müddet de olsa durulmuş oldu. II. Konstans yüzünü batıya çevirdi. Uzun zamandır Balkan coğrafyasında bulunan Slavlara karşı saldırı gerçekleştirildi ve ele geçirilen Slav esirler Anadolu'ya gönderildi. İmparator 662 yılında önce Atina'ya girdi, ardından Roma'ya ulaştı. İmparatorun asıl amacı sarayını Sirakuza'ya taşımaktı ancak mali konular hakkındaki fikirleri İtalya halkı tarafından tepki çekmişti.  II. Konstans 668 yılında düzenlenen bir suikast sonucu öldürüldü.

II. Konstans'ın oğlu IV. Konstantin imparator olduğunda babasını öldürenlerden biri olan Mezizios'un isyanını durdurmak için Sicilya'ya ilerledi. Ancak imparatorluğun doğusunda yaşanan sorunlardan dolayı geri dönmek zorunda kaldı. Muaviye Konstantinopolis’i fethetmedikçe Anadolu'daki fetihlerinin kalıcı olmayacağını düşünüyordu. Konstantinopolis’in fethi için stratejik önemi olan Kyzikos 670 yılında, İzmir ise 672 yılında Araplara teslim oldu. 674 'te ise Konstantinopolis Kuşatması başladı. Kuşatma dört yıl sürdü ve Bizans donanmasının Arap donanmasına attığı Yunan Ateşi silahıyla Araplar geri çekildi. Anadolu'da bulunan Arap ordusu da büyük bir kayıp verdi. Muaviye Bizans’la otuz yıl sürecek bir barış antlaşması imzaladı.

KAYNAKÇA

Angold, Micheal, The Byzantine Empire 1025-1204 (A Political History), Logman, USA, 1997

Cheynet, Jean Claude, Bizans Tarihi, Çev. İsmail Yerguz, Dost Yayınları, 2008

Gregory, Timothy, Bizans Tarihi, Çev. Esra Ermert, YKY, 2016

Haldon, John F., The Palgrave Atlas of Byzantine History. Palgrave Macmillan, New York, 2005

Jeffreys, Elizabeth, et al. The Oxford Handbook of Byzantine Studies. Oxford University Press, New York, 2008

Lemerle, Paul, Bizans Tarihi, Çev. Galip Üstün, İletişim Yay., Ankara, 2004

Norwich, John Julius,  Bizans, C. I-II-III, Çev. Selen Hırçın Riegel, Kabalcı Yayınları, 2013

Obolesnky, Dimitri, The Byzantıne Common Wealth Eastern Europe 500-1453, Cadinal Edition, London,1974

Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 2011

Shepard, Jonathan, The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492. Cambridge University Press, New York, 2008