13. Hafta: Isauria Hanedanı ve Tasvir Kırıcı Dönem

III. Leon, II. Iustinianus’ un nüfus değişimi politikasından dolayı ailesiyle birlikte Suriye'den Trakya'ya yerleştirilmişti. Bu yüzden Leon ve hanedanı dönemi Bizans tarihinde İsaurialılar olarak adlandırılır. 717 yılında imparator olan III. Leon'un ilk ve en önemli vazifesi Arapları durdurmaktı. 717 yılında Arap Mesleme Konstantinopolis'i kuşattı. Bulgarlar bu kuşatmada Bizans ordusuyla müttefikti ve Arap ordusunun üzerine Grejuva silahının kullanılmasıyla Arap ordusu mağlup edildi. 718 yılında kuşatma kaldırıldı. Araplar 726 yılından itibaren ise Anadolu'ya düzenli akınlar yaptılar. Bu akınların neticesinde Kayseri'yi ele geçirdiler, İznik'e kadar gelip İznik'i kuşattılar. III. Leon Araplara karşı Hazarlarla ittifak kurdu ve Hazar Kağanı'nın kızı ile oğlunu evlendirdi. İmparator Arap akınlarına 740 yılında Akronion'daki galibiyetiyle son verdi. Hem Konstantinopolis kuşatmasının başarısız olması hem de Akronion'daki mağlubiyet sonrasında Anadolu'daki Arap tehlikesi durduruldu.

Askeri alanda başarılı bir komutan olan III. Leon dini alanda ise Bizans'ı yaklaşık yüz yıl meşgul edecek ve hem içeride hem dışarıda uğraştıracak ikona tartışmalarını başlatmıştır. Tanrının ve azizlerin iki boyutlu tasviri olan ikonalar ibadet amaçlı kullanılıyorlardı. Ancak zamanla bu ikonaların sayıları artmış ve neredeyse her ailenin bir ikonası olmaya başlamıştı. III. Leon ise bu ikona taraftarlığına karşıydı. İlk olarak 726 yılında verdiği vaazlarla İkonalara ibadetin yanlış olduğunu belirten imparator daha sonra ise Khalke Kapısı'nda bulunan büyük İsa heykelini kaldırtmasıyla düşüncesini hayata geçirmeye başladı. Ancak imparatorun bu hareketi halkta büyük tepkiye yol açtı ve heykeli yerinden indiren görevli halk tarafından linç edildi. III. Leon söylemleriyle ikonalara ibadeti durduramayacağını anlayınca imparatorluk otoritesini kullanmaya karar verdi ve 730 yılında sarayda topladığı bir silention’da ikonalara ibadeti yasakladı.  İkonalara ibadeti destekleyen patrik Germanos silention'un kararlarını onaylamayınca azledildi ve yerine Anastasios patrik ilan edildi. Papa III. Gregorius da ikona kırıcılığı mahkûm etmiştir.

III. Leon öldükten sonra yerine oğlu V. Konstantin geldi.  746 yılında Maraş'ı zapt eden imparator 747 yılında ise Arap donanmasını Kıbrıs civarlarında yaktı .752 yılında Armenia ve Mezopotamya üzerine sefere çıkan imparator Erzurum ve Malatya'yı da ele geçirdi. Böylece Arapların gücü yeniden kırılmış oldu. Bu sırada 751 yılında Lombardlar Ravenna Esarklığı’nı ele geçirdi ve Bizans'ın Güney İtalya hakimiyeti son buldu .756 yılında Bulgarlar imparatorluk topraklarına girdi ve böylece Bizans Bulgar savaşları başlamış oldu. İmparator V. Konstantin Bulgarlar üzerine 9 sefer düzenledi ve iki ordu 763'te karşılaştı. Savaşın neticesinde Bulgarlar bozguna uğradı ve Bulgar Hanı Teletz isyan sonucu tahttan indirildi. 770 yılında Telerig Bulgar hâkimiyetini sağladı ve Bizans ordusu 773 yılında Telerig'e karşı harekete geçti. V. Konstantin, Bulgarları barış yapmaya zorlasa da hâkimiyetini tamamen kabul ettiremedi ve 775 yılında Bulgar topraklarına yaptığı sefer esnasında hayatını kaybetti.

Hazar Hanının kızıyla evli olan V. Konstantin ikona kırıcılığı en şiddetli uygulayan imparatordu. V. Konstantin tasvir kırıcılığın hâkim olması için bir konsil tarafından onaylanması gerektiğine inanıyordu. Bu yüzden 754 yılında tamamı tasvir kırıcı düşünceye sahip 338 piskoposun katıldığı bir konsil Hieria'daki sarayda toplandı. Tasvirlere ibadet yasaklandı ve eski patrik Germanos aforoz edildi. Tasvir kırıcı harekete en büyük muhalefeti ruhban sınıfı oluşturdu. V. Konstantin ise ruhban sınıfının etkisini kırmak için rahipleri takibata uğrattı, manastırları kapattı ve manastırların sahip olduğu arazilere el koydu. Papalığa ait olan Calabria, Sicilya ve Illyria'yı da Roma Kilisesi'nin hakimiyetinden çıkartarak Konstantinopolis Kilisesi'ne bağlamıştır. V. Konstantin’in 775 yılında ölümünün ardından tahta çıkan oğlu IV. Leon da babası gibi tasvir kırıcı görüşe sahipti ancak çok kısa süre tahtta kalmış ve 780 yılında hayatını kaybetmiştir. IV. Leon'un ardından IV. Konstantin, annesi İrene'nin vasiliğinde 780 yılında tahta çıktı, ancak bu dönemde İrene imparatorluğu adeta kendisi yönetmiştir.

İrene erkeklerin kullandığı “Basileius” unvanını kullanan ilk imparatoriçedir. Kendi gücünü sağlamlaştırmak için Stavrakios'u dış ilişkilerden sorumlu memurluğa atadıktan sonra saray içinde yer alan tasvir destekçisi grupları da yanına çekmeye çalıştı, 784 yılında Tarasios patriklik makamına getirildi. İrene bir konsil toplayarak tasvir kırıcılığa son vermek istiyordu. 786 yılında Kutsal Havariler Kilisesi'nde konsil toplandı; ancak tasvir kırıcı askerler konsili dağıttılar. İrene pes etmedi. 787 yılında bu sefer İznik'te bir konsil düzenledi ve II. İznik Konsili olarak kabul edilen bu toplantıda tasvir kırıcılık mahkûm edildi. Bu konsilin kararları papa tarafından da onaylanmıştı. Ancak bu dönemde batıda yeni bir güç olarak ortaya çıkan Frank kralı Şarlman konsile kendi piskoposları katılmadığı gerekçesiyle konsil kararlarını reddetmiştir.  İrene'nin tasvir taraftarlığına karşı tasvir kırıcı düşüncesi savunanlar VI. Konstantin’in etrafında toplandılar ve 790 yılında VI. Konstantin tek başına imparator oldu. Ancak İrene gücünü yeniden kazandı ve 797 yılında oğlunun gözlerine mil çektirerek yeniden iktidarın sahibi oldu.

781 yılında Araplar yeniden Bizans topraklarına girmişler ve Thrakesion Theması yakınlarındaki savaşta Bizans'ı mağlup etmişlerdi. Bizans Araplara haraç vermeyi kabul etse de bu taviz Arap akınlarını durdurmaya yetmemişti. Bulgarlarda imparatorluğa saldırmaya devam ediyordu. 789 yılında başlayan Bulgar Bizans savaşları, 792 yılında imparatorun Markellai mevkiisi yakınlarında savaş alanından kaçması ve Bizans komutanlarının esir edilmesiyle sona erdi. Bizans Bulgarlara da haraç vermeyi kabul etti ve böylece Bizans doğuda Araplara batıda ise Bulgarlara karşı haraç-güzar duruma düştü. Ayrıca iyice güç kazanan Frank devletinin kralı Şarlman da 800 yılında Papa'nın elinden taç giymiş ve böylece artık batıda da bir imparator mevcut olmuştu. 802 yılında Şarlman’ın elçileri Konstantinopolis'e geldiler ve imparatorun İrene ile evlenmesini talep ettiler. Ancak bu tekliften kısa süre sonra sarayda bir isyan çıktı ve 31 Ekim 802 tarihinde İrene tahttan indirildi.

KAYNAKÇA

Angold, Micheal, The Byzantine Empire 1025-1204 (A Political History), Logman, USA, 1997

Cheynet, Jean Claude, Bizans Tarihi, Çev. İsmail Yerguz, Dost Yayınları, 2008

Gregory, Timothy, Bizans Tarihi, Çev. Esra Ermert, YKY, 2016

Haldon, John F., The Palgrave Atlas of Byzantine History. Palgrave Macmillan, New York, 2005

Jeffreys, Elizabeth, et al. The Oxford Handbook of Byzantine Studies. Oxford University Press, New York, 2008

Lemerle, Paul, Bizans Tarihi, Çev. Galip Üstün, İletişim Yay., Ankara, 2004

Norwich, John Julius,  Bizans, C. I-II-III, Çev. Selen Hırçın Riegel, Kabalcı Yayınları, 2013

Obolesnky, Dimitri, The Byzantıne Common Wealth Eastern Europe 500-1453, Cadinal Edition, London,1974

Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 2011

Shepard, Jonathan, The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492. Cambridge University Press, New York, 2008

Vasiliev, Alexander A., Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev. Tevabil Alkaç, Alfa Yay., İstanbul, 2016