Bölüm anahatları

  • Musul Sorunu, Lozan'da büyük bir çıkmaza girdi. Dahası, 31 Ocak'ta konferansa sunulan antlaşma taslağının 3.maddesinde, Türk-Irak sınırının MC'nce bu konuda alınacak karara uygun olarak tesbit edilecek bir çizgi olması öngörülmekteydi. Ancak, Türkiye, üyesi olmadığı ve İngiliz egemenliğindeki Milletler Cemiyeti'nin işe karıştırılmasını istemiyordu. İstanbul'da toplanan Haliç Konferansı'nın başarısızlıkla noktalanması üzerine, İngiltere, Milletler Cemiyeti alternatifini devreye sokmak istediğini Türkiye'ye bildirdi. Türk hükümeti ise Ağustos 1924'de Londra Maslahatgüzarlığı'na yolladığı talimatta, İngilizler ile Musul meselesi hakkında, MC'ye gitmeden önce bir görüşme daha yapmak istediğini bildirdi. MC'nin 20 Eylül 1924'de başlayan toplantısında İngiliz tezini Adalet Bakanı Lord Parmoor savunurken, Türk tezini ise A.Fethi(Okyar) heyeti savundu. MC Meclisi, 30 Eylül 1924'de Musul meselesini inceleyecek bir üçlü komisyonun kurulmasını kararlaştırdı.Türkiye'yi Cevat Paşa temsil ediyordu; heyette Tevfik Rüştü de vardı. Bu arada, herhangi bir çatışmaya meydan vermemek için, MC Meclisi, 29 Ekim 1924'de  "Brüksel hattı"  denilen bir çizgiyi kabul etti; bu çizgi, yaklaşık olarak Musul'u Hakkari'den ayıran eski vilayet sınırıydı. 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması (Sınır ve İyi Komşuluk Antlaşması), Türkiye, İngiltere ve Irak hükümetleri arasında imzalandı. 25 yıllık bir süre için %10'luk bir petrol gelirinin Türklere verilmesi kabul edildi. Türk-Irak sınırı, MC'nin saptadığı  Brüksel hattı  olarak kabul edildi. Ancak Brüksel hattı, Tsuta ve Alamut'un güneyinde, bu iki yeri birbirine bağlayan yakın Irak topraklarından geçen kısmını Türkiyeye bırakmak üzere değiştirildi.

    Kaynaklar:

    Akşin, Aptülahat; Atatürk’ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, 1991.

    Aras, Tevfik Rüştü; Görüşlerim. 1968.

    Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III,1961.

    Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, 1945, 1959.

    Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri,1991.

    Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, 1995.

    Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), 1971.

    Atay, F.Rıfkı; Çankaya, 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları,1955.