2. Hafta: Bizans Tarihi'nin Kaynakları

İmparator VII. Konstantin zamanında yazmış olan Joseph Genesios’un eseri ikonoklazma (tasvir kırıcı) hareketine denk gelen bir dönemde ele alınmıştır. Eserinin son kitabı imparator III. Mikhael ve I. Basileos zamanını konu edinir. Buna rağmen Genesios, Makedonya Hanedanı ve kurucu Basileos’u yüceltirken, Basileos’un devirdiği Mikhael’i kötüleyerek taraflı bir anlatım tercih etmiştir. Theophanes Continuatus da Genesios gibi Makedonya Hanedanı lehinde bir anlatım tarzına sahiptir. Onun eserinin beşinci kitabı bizzat imparator VII. Konstantin tarafından kaleme alınmış büyükbabası I. Basileos’un ayrıntılı bir biyografisidir. Altıncı kitabın birinci kısmında ise VI. Leo, Aleksandros, VII. Konstantin ve I. Romanos Lekapenos saltanatı dönemleri içermektedir. Selanik şehrinin 904’te Araplar tarafından yağmalanmasını olaya şahit olan papaz Ioannes Kameniates tasvir etmektedir.

Nikeforos Fokas ve Ioannes Çimişkes’in yaptıkları savaşların bir tasivirini X. Yüzyıl sonlarında kaleme alan Leon Diyakonos anlatır. “Chronografia” adlı eserin yazarı Mikhail Psellos, kendi zamanına kadar olan on dört imparatoru kapsayan eserinde II. Basileos’un yaklaşık elli yıllık saltanatından başlayıp VII. Mikhael Dukas’ın sonuna kadar dönemi ele almıştır. Yüksek bir Bizans memuru olan Ioannes Skylitzes, XI. Yüzyılın sonunda Theophanes’in eserinin sonundan devam edip 1057’ye kadar uzanan bir kronik yazmıştır. Skylitzes’in eserini Georgios Kedrenos yeniden neşretmiştir. Aynı şekilde yüksek bir memur olan Ioannes Zonaras XII. Yüzyılın ortalarında kaleme aldığı Aleksios Komnenos döneminden başlayıp 1118’de sona eren bir dünya kroniği yazdı. Bizans kaynağı olan diğer bir eser Antakyalı Yahya’nın kroniği Makedonya Hanedanı için önemlidir. Kutsal Roma Germen İmparatoru I. Otto’nun elçisi olan Cremonalı Liutprand’ın “Antapodosis” adlı eseri de Bizans kültür tarihi açısından ehemmiyet taşımaktadır.

Gnostik Paulikan mezhebi doktrini için Sicilyalı Petros önemli bir kaynak kaleme almıştır. Bogomilliğin başlangıç safhası için ise Theophylaktos’un Bulgar çarına mektubu ile Bulgar keşişi Kosmas’ın yazısı önemlidir. Konstantin Kiril ve Methodos’un Moravya’ya misyonerlik için gittiklerinde yazdıkları “Vita” lar çok önemli hagiografik eserlerdir. İmparator VII. Konstantin’in eserleri bütün Bizans devirleri için en önemli kaynaklardandır; “De Thematibus” adındaki Bizans themalarını anlattığı eseriyle Bizans’ın temas kurduğu ülkeler ve milletleri anlatan “De Administrando Impero” adlı eseri en önemli iki kitabıdır. De Administrando Impero ayrıca Balkanlarda Güney Slavlarının tarihi ve ilk kurdukları devletler hakkında büyük önem taşımaktadır.

Bizans sarayında yüksek bir konumda olan Mikhael Attaleiates’in Isaakios Komnenos’un tahta çıkışına kadar kaleme aldığı eseri çok önemlidir. Komnenoslar devrinde Bizans tarihi açısından önemli eserler kaleme alınmıştır. Genellikle Bizans vesikaları XI. Yüzyıl’dan itibaren bol miktardadır. Bu devrin müverrihlerinden birisi olan (Genç) Nikephoros Bryennios, I. Isaakios Komnenos’un tahta geçişinden kayın pederi Aleksios Komnenos’un III. Nikephoros Botaneiates’i devirmesine kadar ele aldığı bir kronik yazmıştır. Bryennios’un ayrıca daha önceki dönemler için Psellos, Skylitzes ve Attaleiates’ten istifade ettiği anlaşılıyor. Bryennios’un karısı ve Aleksios Komnenos’un kızı olan Anna Komnena’nın Alexiad adında eseri, I. Haçlı Seferi’ni Bizans gözünden aktaran önemli bir kroniktir. (Anna, ayrıca Peçeneklerle yapılan savaşları ve Çaka Bey’in faaliyetlerini de aktarmıştır.) Alexiad eserinin devamı niteliğinde olan Ioannes Kinnamos’un Historia’sı II. Ioannes Komnenos ile Manuel Komnenos dönemlerini yazmıştır. Eseri 1176 Miryakefalon Savaşı’na kadar olan dönemi kapsar.

Diğer bir tarih yazarı olan Konstantin Manasses, imparator Manuel Komnenos dönemini anlattığı bir kronik yazmıştır. Selanikli Eustathius’un kaleme aldığı 1185’te Normanların Manuel Komnenos’un İtalya seferine misilleme olarak Selanik şehrini yağmalamalarını anlattığı eseri hadiseyi bizzat aktarması açısından çok önemlidir. İstanbul’da Latin İmparatorluğu’nun kurulması ve sonrasını Niketas Khoniates’in 1206’ya kadar uzanan eseri tasvir eder. İznik İmparatorluğu’nun tarih yazarı Georgios Akropolites, Khoniates’ten devam edip 1261’de VIII. Mikhael’in iktidara gelmesine kadar süren bir dünya kroniği yazmıştır. XIII. Yüzyıl’a ait pek çok gelişmede ismi zikredilen Georgios Pachymeres’in 1255 – 1310 yılları arasında yaşananları aktardığı eseri, VIII. Mikhael’in 1258 – 61’de İstanbul’u ele geçirip imparator olmasıyla başlayan süreçleri en ayrıntılı biçimde anlatan kroniktir. Mikhael’in ölümünden sonra (1282) yaşanan gelişmeleri, ortak imparatorlar II. Andronikos ve IX. Mikhael döneminin bir kısmını da anlatan Pachymeres’in eseri, Akropolites’in eserinin devamı niteliğindedir. Pachymeres ayrıca 1282 sonrasında Batı Anadolu’nun Türklerce fethini, Sırp kralı Milutin ile Sırpların Balkanlarda yükselişini, Katalan paralı askerlerin 1300’lerin başlarındaki faaliyetlerini de nakletmiştir.

Pachymeres’in eserinin devamı niteliğinde olan Nikephoros Gregoras’ın “Romaike Historia: Roma Tarihi” adlı eseri 37 kitaptan müteşekkil olup 1204 – 1359 yıllarını kapsamaktadır. İmparator II. Andronikos’un Chartophylax’ı (İmparatorluk Arşivlerinden sorumlu kişi) olan Gregoras’ın eseri imparator VI. Ioannes Kantakuzenos’un hatıratları ile aşağı yukarı aynı bilgileri içerir. Atina Dukalığı’nda Floransalı Acciaioli ailesinin ve daha sonra Mora Despotluğunda Palaiologos’ların himayesinde bulunmuş olan Atina doğumlu Laonikos Chalkokondyles, İstanbul’un fethinden sonra Bizans’ın son 150 yılını anlattığı 1298 – 1463 yıllarını kapsayan “Historiarum Demonstrationes: Tarihin Kanıtları” adlı eseri diğer Bizans yapıtlarının aksine merkez konusunu Osmanlı Kuruluş Dönemi oluşturmuştur. Chalkokondyles’in tarih yazımında Tukidides tarzı anlatımdan etkilendiği söylenir.

Gregoras ve Kantakuzenos’un bıraktığı yerden devam eden Dukas, Cenovalılara ait Yeni Foça’da yaşadıktan sonra Osmanlı divanına elçi olarak ziyaretler yapmıştır. 1341 – 1462 arası yaşananları anlattığı eseri Chalkokondyles’in aksine Yunan Halk diliyle yazılmıştır. Sultan I. Bayezid’in saltanatından itibaren tafsilatlı biçimde yaşanan gelişmeleri anlatan Dukas, Osmanlı Fetret Devrini ve diğer hadiseleri tüm parlaklığıyla aktarmış, İstanbul’un fethine şahit olmuştur. Dukas fetihten sonra mülteci olarak Lesbos (Midilli) Adasında Cenovalı Gattilusi ailesinin maiyetine girmiştir. Bizans tarihinin 1413 – 77 yıllarını Georgios Frantzis ele almıştır. Frantzis, Chalkokondyles ve Cenova dostu Dukas’ın aksine koyu bir Bizansçıdır. Dukas’ın Doğu-Batı kiliselerinin birleşmesini istediği union’cu fikirlerine tamamen karşıdır. İstanbul’un fethine şahit olup Mora Despotluğuna kaçmıştır.

Chalkokondyles, Dukas ve Frantzis’in bıraktığı yerden devam eden Gökçeada’lı (Imbros) Kristovulos, Chalkokondyles gibi Osmanlı tarihine ağırlık verip “Sultan II. Mehmed’in Tarihi” ni yazmıştır. Münferit olayları yazan Bizans tarihçileri arasında Anagnostis Selanik Buhranı 1423-30 ve Türklerin Selanik’i ele geçirmesini, Ioannes Kananos ise Sultan II. Murad’ın İstanbul’u 1422 yılında kuşatmasını aktarmışlardır. Kananos, Yunan halk dilini tercih ederken Anagnostis, Attika klasik Helen dilini kullanmıştır.

KAYNAKÇA

Angold, Micheal, The Byzantine Empire 1025-1204 (A Political History), Logman, USA, 1997

Cheynet, Jean Claude, Bizans Tarihi, Çev. İsmail Yerguz, Dost Yayınları, 2008

Gregory, Timothy, Bizans Tarihi, Çev. Esra Ermert, YKY, 2016

Haldon, John F., The Palgrave Atlas of Byzantine History. Palgrave Macmillan, New York, 2005

Jeffreys, Elizabeth, et al. The Oxford Handbook of Byzantine Studies. Oxford University Press, New York, 2008

Khazdan, Alexander P., ed. The Oxford Dictionary of Byzantium. New York: Oxford University Press, 1991

Lemerle, Paul, Bizans Tarihi, Çev. Galip Üstün, İletişim Yay., Ankara, 2004

Norwich, John Julius,  Bizans, C. I-II-III, Çev. Selen Hırçın Riegel, Kabalcı Yayınları, 2013

Obolesnky, Dimitri, The Byzantıne Common Wealth Eastern Europe 500-1453, Cadinal Edition, London,1974

Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 2011

Shepard, Jonathan, The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492. Cambridge University Press, New York, 2008

Vasiliev, Alexander A., Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev. Tevabil Alkaç, Alfa Yay., İstanbul, 2016.