8. Hafta: Orta Bizans Dönemi'nde Bizans İmparatorluğu

İstanbul’un Haçlılar tarafından ele geçirildiği sırada firar eden Bizans imparatoru V. Aleksios Dukas’tan doğan otorite boşluğu nedeniyle Bizans İmparatorluğu Yunanistan’ın Epiros bölgesinde Komnenos Dukas ailesi, Anadolu’da Laskaris ailesinin kurduğu İznik İmparatorluğu ve Trabzon’da IV. Haçlı Seferinden önceki bir tarihte kurulan Trabzon Rum İmparatorluğu olmak üzere üçe ayrılmıştır.

I.                   İznik İmparatorluğu (1204 – 1261)

İmparator III. Aleksios Angelos’un damadı I. Theodor Laskaris’in Haçlılar, İstanbul’u ele geçirdiği sırada kendisini imparator ilan edip Bitinya’da İznik’e gitmesinden sonra kurulmuştur. Başkenti İznik şehri olmasına rağmen burada sadece resmî törenler ve dini merasimler yapılırken devlet işlerinin esas yürütüldüğü yer İzmir Kemalpaşa (Ninfeo-Niş) kentiydi. Ryndacus’ta (Orhaneli Çayı) ve Edremit’te İmparator Baldwın’in kardeşi Henry’nin ordularına karşı alınan mağlubiyetlerle Bitinya’nın alınmasıyla yok olmanın eşiğine gelen Theodor’u Bulgar kralı Kaloyan’ın Latin İmparatorluğu’na saldırıları ve Edirne Savaşı’nda (1205) Baldwin’in ordularını Kuman süvarileriyle yenmesi kurtarmıştır. Theodor böylelikle Kuzeybatı Anadolu’yu kontrol altına alıp 1206’da İznik’te kendisini imparator ilan etti.

Bu sırada Bizans halefi devletlere karşı Haçlılarla ittifak tesis eden Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev, sabık Bizans imparatoru III. Aleksios Angelos ile birlikte Alaşehir Savaşı’nda Aleksios’un damadı Theodor’a mağlup olup hayatını kaybetmiştir. (1211) Bir sene sonra sınırlarını Batı Karadeniz’e kadar genişleten Trabzon Rum ortak imparatoru David Komnenos’un ölmesi üzerine Theodor, sınırlarına Paflagonya’yı da katarak devleti büyütmüştür. 1222’de ölünce yerine İznik Devleti’ne en parlak dönemini yaşatan damadı III. Ioannes Dukas Vatatzes imparator olmuştur.

Ioannes’in kayınpederi Theodor’un kardeşleri Isaakios ve Aleksios, Ioannes’in imparator seçilmesine itiraz edip Latin İmparatorluğu’na yanaştılar. Ioannes onları Poimanenon Savaşı’nda mağlup edip İzmit (Nicomedia) hariç Haçlıların Batı Anadolu’daki bütün topraklarını ele geçirmiştir. (1224) Aynı sene Selanik Krallığı’na son veren Epir Despotu Theodor Komnenos Dukas’ın Trakya’daki hegemonyası Bulgar kralı II. Ivan Asen’in Klokotnitsa Savaşı’nda (1230) onu mağlup etmesiyle sona erdi. Durumdan faydalanmak isteyen Ioannes Dukas Vatatzes, rakipleri Epirliler ve Haçlılara karşı Bulgar kralı Ivan Asen ile 1235’te ittifak kurarak İstanbul’u kuşattılar.

 1242’de Bulgar Kralı Asen’in ölmesinden sonra oluşan otorite boşluğundan faydalanan Ioannes, 1247’de Selanik ve Doğu Makedonya’daki diğer bölgeleri de ele geçirerek Latin İmparatorluğu’nu tamamen sıkıştırmıştır. 1254’te Ioannes’in ölümünün ardından imparator olan oğlu II. Theodor, Bulgar kralı I. Mikhael Asen’e karşı Trakya ve Makedonya bölgesini başarıyla savunup onu barışa zorlamıştır. Epileptik durumundan dolayı krizleri kötüleşip 1258’de ölünce onun yerine küçük yaştaki oğlu IV. Ioannes imparator olmuştur. Ioannes küçük yaşta olmasından dolayı imparatorluğu Theodor’un da danışmanı olan naip Georgios Mouzalon yönetirken, o sıralarda general olan Mikhael Palaiologos (VIII. Mikhael) kendisini ortak imparator ilan ettirip, Pelagonia Savaşı’nda generali Aleksios Strategopoulos ve kardeşi Ioannes Palaiologos ile birlikte, Ahaya Prensi II. Guillaume Villehardouin, Epir Despotu II. Mikhael Komnenos Dukas’ın birleşik ordularını ağır bir mağlubiyete uğratmıştur. Savaşta esir düşen Guillaume, fidye olarak Mistra ve Monemvasia’yı Mikhael’e verip serbest kalmıştır. (1340’da kurulan Mora Despotluğu’nun temelleri atılmıştır.)

Latin İmparatorluğu’nun tamamen kuşatılmasından sonra başarılı General Aleksios Strategopoulos yanındaki az sayıda birliğiyle İstanbul’u ele geçirmiş, son resmi imparator II. Baldwin, Venedik gemilerine binerek önce Eğriboz’a oradan da İtalya’nın güneyine firar etmiştir. Bu zaferden sonra Mikhael Palaiologos, VIII. Mikhael adıyla imparatorluğunu ilan edip Bizans İmparatorluğunu yeniden kurmuştur.

II.                Epir Despotluğu (1205 – 1479)

1205’te Mikhael Komnenos Dukas tarafından Kuzeybatı Yunanistan’da kurulmuştur. Aile olarak direkt Angelos’lar ile yakınlığı bulunmalarına rağmen Komnenos Dukas aile ismini kullanmışlardır.  Kardeşi Theodor Komnenos Dukas en büyük amacı İstanbul’u fethedip kendisini imparator ilan etmek olduğundan Balkan Yarımadası’nda yayılma faaliyetinde bulunmuş, 1216’da Ohrid’i, 1224’te Selanik’i fethedip Yunanistan’ın kuzeyindeki en büyük rakibi olan Selanik Krallığı’na son vermiştir. 1225’te Edirne’yi de fetheden İzniklilerden burayı geri alan Theodor Komnenos Dukas, 1227’de kendisini imparator ilan edip Bizans halefleri içerisinde en güçlü rakibi İzniklilere ve Ioannes Vatatzes’e meydan okumuştur. Buna rağmen Bulgar kralı II. Ivan Asen’e Klokotnitsa Savaşı’nda (1230) mağlup olup Asen’e esir düşmüş, kardeşi Manuel Komnenos Dukas Selanik’de İmparator olurken (1230 – 1237) yeğeni II. Mikhael Komnenos, Epiros’da imparator olmuştur. 1237’de Bulgarlardan serbest kalan Theodor, Selanik’te imparator olan kardeşi Manuel’i devirip onun yerine Ioannes Komnenos Dukas’ı imparator yapmıştır. (1237 – 1244)

Ioannes’in keşiş olma isteğiyle tahtını bırakması üzerine Theodor diğer oğlu Demetrios Angelos Dukas’ı Selanik’te imparator yaptı. Tam bu sırada İznik imparatoru III. Ioannes Vatatzes, Selanik’i fethedip Epirlilerin Makedonya topraklarını ele geçirince iki halef devlet arasında ilişkiler krize girdi. (1247)          III. Ioannes’in yerine imparator olan İznik imparatoru II. Theodor Vatatzes, Despot II. Mikhael ile daha önce kurulan ailevi ilişkilerden dolayı Dıraç şehrini alması üzerine Mikhael bunu kabul etmemiş ve ortak imparator VIII. Mikhael’in generali Aleksios Strategapoulos ile kardeşi Ioannes Palaiologos’un ordularına karşı kızını evlendirdiği II. Guillaume’nin ordularıyla birlikte Pelagonia Savaşı’nda iki taraf karşı karşıya gelip savaşı VIII. Mikhael kazanmıştır. (1259)

VIII. Mikhael 1261’de Bizans İmparatorluğu’nu yeniden kurduktan sonra, Despotluk ile ilişkilerini iyi tutmaya çalıştı. Yeğeni Anna Palaiologina Kantakuzene’yi II. Mikhael’in oğlu Nikephoros ile evlendirdi. II. Mikhael ve oğlu Nikephoros, Anjou’lu I. Charles’ın Dıraç’ı almasına şahit oldular. Mikhael’in ölümünden sonra oğlu Nikephoros, Charles ile ittifak girişiminde bulunsa da 1282’deki Sicilya Vesperleri isyanıyla adayı kaybeden Charles, Arnavutluk topraklarından çekilince burası Bizans egemenliğine geçti. VIII. Mikhael’in oğlu II. Andronikos döneminde, Nikephoros babası gibi İstanbul ile iyi geçinmeye çalıştı fakat aynı zamanda Anjou’lu Charles’ın oğlu Napoli Kralı II. Charles ile de ittifak kurup kızı Thamar’ı Charles’ın oğlu Taranto ve Ahaya Prensi Philip’e verdi. Nikephoros’un ölümünden sonra dul kalan eşi Anna genç oğlu Tomas Komnenos Dukas’ın naibi olmuştur. 1306’da damadı Taranto Prensi Philip’e karşı imparator II. Andronikos’a destek verip oğlunu ortak imparator IX. Mikhael’in (1294 – 1320) kızı Anna Palaiologina ile evlendirdi. Bu evlilikten sonra Tomas, Kefalonya ve Zante kontluğunu yöneten Orsini ailesinden yeğeni Niccolo Orsini (kız kardeşi Maria’nın oğludur) tarafından suikastle öldürüldü. Niccolo bu suikastından sonra öldürdüğü dayısının eşi Anna Palaiologina’yla evlenmiştir. II. Mikhael Komnenos Dukas’ın torunu, Demetrios Komnenos Dukas’ın oğlu Andronikos Angelos Palaiologos’un kızı Anna Despina’yla evli olan II. Giovanni Orsini de kardeşi Niccolo’yu öldürüp hükümdar olmuştur. Giovanni’nin oğlu olan II. Nikephoros Orsini, Epirlilerin son Orsini hükümdarı olarak Anna Despina’nın naipliğinde 7 yaşında tahta geçti. Bu sırada Teselya’yı ele geçiren III. Andronikos, Epir bölgesine ilerlemiş, Arnavut İsyanı çıkmasına rağmen burayla meşgul olarak despotluğun sona erdirilmesi konusunda anlaşmıştır.

Buna rağmen Nikephoros, Güney İtalya’ya Epir soylularının yardımıyla kaçıp bir sene sonra Despotluğu yeniden kurma girişiminde bulunmuştur. 1340’da Bizans ordusu ve Andronikos, Nikephoros’u biat etmeye ikna etmişler ve onu Kantakuzenos’un kızı Maria ile evlendirmişlerdir. Epiros Bölgesi 1341-47 Bizans taht mücadelesi sırasında Stefan Duşan tarafından ele geçirilmiş, Duşan’ın 1355’te ölümünden ve 1352-57’de V. Ioannes ile Kantakuzenos arasındaki 2.ci taht mücadelesinden faydalanan Nikephoros Despotluğu yeniden kurmuştur. Fakat bu surada Arnavut isyancıları Peter Losha ve Spata’nın çıkardığı isyanda giriştiği savaşı kaybedince Despotluk Arta ve Angelokastron Despotlukları olarak iki kısma ayrılmıştır. Despotluğun merkezi 1367’de Duşan’ın komutanı Preljub’un oğlu Tomas Preljubovic’in Yanya’yı merkez yapmasıyla değişmiştir. Preljubovic’in ölümünden sonra dul eşi Floransalı Buondelmonti ailesinden Esau ile evlenmiştir. Esau Buondelmonti devleti Arnavut isyancılarından mümkün mertebe muhafaza edip ölümünden sonra Yanyalılar Korfu ve Kefalonya Kontu Carlo I. Tocco’yu yönetime çağırmış, Carlo I. Tocco, Yanya’yı (1418) ve diğer eski Epir merkezleri Arta ve Angelokasron’u dahi alarak Epir Despotluğu’na son güçlü dönemini yaşatmıştır.

Yunanistan’ın Akarnanya ve Vonitsa bölgelerini kardeşi II. Leonardo Tocco’ya devreden Carlo’nun ölümünün ardından (1429) yeğeni II. Carlo Tocco (II. Leonardo’nun oğlu) amcası I. Carlo’nun tüm yetkilerini kuzenlerine rağmen elinde tutmaya çalışınca, amcası Carlo’nun oğlu Memnone Tocco, Osmanlılara başvurup kuzeni II. Carlo’yu Sultan II. Murad’a şikâyet etmiş, 9 Ekim 1430’da Rumeli Beylerbeyi Sinan Paşa’nın ordusu Yanya’yı savaşmadan anlaşma yoluyla ele geçirmiştir. Yanya’nın ele geçirilmesinden sonra Tocco ailesinin yönetime devam etmesine izin verilmiştir. II. Carlo, Osmanlı vasalı olarak Arta şehrini, I. Carlo’nun oğlu Memnone ve diğer kardeşleri Akarnanya’yı yönetmişlerdir. II. Carlo’nun oğlu III. Leonardo Tocco Arta’da başa geçmesinin hemen ardından Sultan II. Mehmed 1448’de Arta’yı fethedince, Leonardo merkezini Angelokastron’a, buranında Osmanlılar tarafından fethedilmesiyle Vonitsa şehrine taşımış, Vonitsa’nın da düşmesiyle Leonardo, İtalya’nın Napoli şehrine kaçmıştır. Aynı sene Tocco ailesi hâkim oldukları Kefalonya ve Zante Kontluğunu da Osmanlı ile Venediklilerin İyonya Adaları’nı paylaşmalarıyla kaybetmişlerdir.

III.             Trabzon Rum İmparatorluğu (1204 – 1461)

Dördüncü Haçlı Seferinden önce 1185’te II. Isaakios Angelos’un son Komnenos imparatoru I. Andronikos’u halkı etrafına toplayıp devirmesinden sonra Andronikos’un torunları David ve Aleksios Komnenos’un teyzeleri Gürcü Kraliçesi Tamar’ın da yardımıyla Bizans’ın Haldia thema’sında kurdukları devlettir. Aleksios ve David, Latinler İstanbul’u yağmaladıkları esnada Trabzon’a ilerlerken onların amaçları Selçukluların Gürcistan’a yapacakları bir sefere karşı tampon bölge oluşturmaktı. İmparatorluk Anadolu’da Bizanslılar, Selçuklular ve Anadolu Beylikleri (Osmanlı dahil) diploması alanında aracılık görevinde bulunup yönetici ailelerle evlilik vasıtasıyla varlığını sürdürmeye çalıştı.

Aleksios’un oğlu Manuel döneminde Komnenoslar Sinop’u alarak güçlü bir devlet haline gelseler de 1243’de Kösedağ Savaşı ve 1258’de Hülagü Han’ın Bağdad’ı almasıyla Moğollara tabi olmak zorunda kaldılar. Buna rağmen İpek Yolu’nun Karadeniz şehirlerine taşınmasıyla önemli bir servet sahibi olmaya başlayıp, VIII. Mikhael’in müttefiki Cenevizlilerin Amasra ve Samsun’da, Gürcistan’da Batum, Azak Denizinde La Tana, Kırım’da Caffa, Soldaia (Suğdak) ve Cherson’da bulunan topraklarıyla Sinop ve Trabzon’daki ticaret loncaları üzerinden Levant ticaretini Karadeniz’e taşımışlardır. Böylelikle II. Ioannes ve II. Aleksios döneminde Komnenoslar altın dönemlerini yaşadılar. Bu zengin dönemleri ne yazıkki İç Savaşlar ve Kara Veba (1347-8) döneminde sona erecektir. III. Aleksios’un imparatorluğunda son güçlü dönemini yaşayan devlet III. Manuel ve IV. Aleksios dönemlerinde varlıklarını sürdürmeyi başarsa da IV. Ioannes döneminde Sultan II. Murad’ın Trabzon’u muhasara etmesi ile Osmanlı tehlikesi kendisini gösterdi. Son imparator David’in devleti kurtarma girişimleri başarısız oldu ve II. Mehmed 1461’de İmparatorluğa son verdi.

KAYNAKÇA

Angold, Micheal, The Byzantine Empire 1025-1204 (A Political History), Logman, USA, 1997

Cheynet, Jean Claude. Bizans Tarihi, Çev. İsmail Yerguz, Dost Yayınları, 2008

Gregory, Timothy. Bizans Tarihi, Çev. Esra Ermert, YKY, 2016

Haldon, John F. The Palgrave Atlas of Byzantine History. Palgrave Macmillan, New York, 2005

Jeffreys, Elizabeth, et al. The Oxford Handbook of Byzantine Studies. Oxford University Press, New York, 2008

Khazdan, Alexander P., ed. The Oxford Dictionary of Byzantium. New York: Oxford University Press, 1991

Lemerle, Paul. Bizans Tarihi, Çev. Galip Üstün, İletişim Yay., Ankara, 2004

Norwich, John Julius.  Bizans, C. I-II-III, Çev. Selen Hırçın Riegel, Kabalcı Yayınları, 2013

Obolesnky, Dimitri. The Byzantıne Common Wealth Eastern Europe 500-1453, Cadinal Edition, London,1974

Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 2011

Shepard, Jonathan. The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492. Cambridge University Press, New York, 2008

Vasiliev, Alexander A. Bizans İmparatorluğu Tarihi, Çev. Tevabil Alkaç, Alfa Yay., İstanbul, 2016