Bölüm anahatları

  • 5.         Hafta                     Türkiye-Kuzey Azerbaycan İlişkileri

    Konular:  XVI Yüzyıldan sonra Azerbaycan tarihi; Azerbaycan’ın bölünmesi; 1918-20.yıllar Azerbaycan Halk/Demokratik Cumhuriyeti; Azerbaycan-Türkiye ilişkileri; 1991’den sonra ilişkilerin gelişmesi.

    Temel Okumalar:

    -          Saadettin Gömeç, Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, I bölüm.

    -           Nesib Nesibli, Azerbaycan-Türkiye: Nereden Nereye? (elektron versiyonu gönderilecektir)

    Tavsiye edilen okumalar:

    -            Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri ile İlişkileri İhtisas

                  Komisyonu Raporu, Ankara, 2000 (file:///C:/Users/User/Desktop/BölümBelgeleri/Türkiye%20Türk%20Cümh/Türkiye-Türk%20cumhuriyetleri%20ilişkileri%20-okunmalı.pdf)

    -          Wikipedia’dan uygun makaleler;

    -           Youtube’dan değişik videolar.

    https://youtu.be/XURUgUOxX4w

    Ders Notları:

    Azerbaycan Cumhuriyeti ya da kısaca Azerbaycan, 86.600 km²′lik yüzölçümü ve aşağı yukarı 10 milyonluk nüfusuyla Kafkaslar ′ın en büyük ülkesidir. Başkenti Bakü olup, zengin petrol ve doğalgaz kaynaklarına sahiptir.

    Resmi dili Azerbaycanca’dır (Azerbaycan Türkçesi). Laik bir ülke olan Azerbaycan′ın para birimi Azerbaycan Manatı′dır. Doğusunda Hazar Denizi, batısında Ermenistan ve Türkiye, güneyinde İran, kuzeyinde ise Gürcistan ve Rusya Federasyonu ile komşudur. Ülke nüfusunun %90′ı geçen kısmı Türk tür. Türkçe ′nin Oğuz lehçelerinden biri olan ‘Azerbaycanca’ ülkenin resmi dilidir. Ülke nüfusunun %2′lik Rus ve %2′lik Ermeni nüfusu en önemli azınlıklardır. Ermeni azınlık genelde Dağlık Karabağ bölgesinde yaşar. Azerbaycan hükümeti 1991′de aldığı bir kararla kendisine bağlı Nahcivan ve Dağlık Karabağ bölgelerinin özerkliklerini kaldırmıştır. Dağlık Karabağ′daki Ermeni azınlığın bağımsızlık talepleri Ermenistan ve Azerbaycan arasında savaşa neden olmuştur. Şu an Dağlık Karabağ ve bitişik arazilerinde dahil olduğu Azerbaycan toprağının yaklaşık %20′si Ermenistan′ın kontrolündedir.

    Azerbaycan 38°-25 kuzey enlemleri ile 44°-50 doğu boylamları arasındaki coğrafı bölgeye yerleşmiştir. Sınırların uzunluğu 3600 km dir. Azerbaycan 657 metre deniz seviyesinden yüksektir ve topraklarının % 50'si dağlık alanlardır. Dağlık alanlar Büyük Kafkasya, Küçük Kafkasya ve Talış dağlarından meydana gelmektedir. En yüksek yeri Tufandağı' 4489 metredir.Hinal dağı, Delidağı, Kedidağı önemli dağlandır. Kura-Aras Ovası en büyük düzlüktür.

    Azerbaycan iklimi dünyadaki 11 iklim çeşidinden 9 una sahiptir.Yıllık ortalama sıcaklığı 10 C'nın üzerindedir. En büyük gölü 17,5 km² ile Hacıkabul Gölü'dür. Azerbaycan'ın en uzun nehri 1364 km Hazar Denizi'ne dökülen Kura Nehri'dir. Kura'nın bir kolu olan Aras ise 1072 km'dir.

    ‘Azerbaycan’ın adı konusunda değişik görüşler bulunmaktadır. Burayı (M.Ö. 323) yöneten komutanlarından Atropates′ten geldiği öylendiği gibi "Od" anlamındaki azer sözcüklerinden geldiğinde belirtilmektedir. Ancak, bu yer adının etimolojisi yapılırken, bu bölgede egemenlik Süren Hazar Türkleri′nin ismi de göz önüne alınmalıdır ve kaynaklara göre gerçek payı da büyüktür.

    Etnik nüfus (1990’a kadar)
    EtnikGrup Nüfus Oran 
    AzerbaycanTürkleri 5.805.000 %82,6 
    Rus 392.300 %5,5 
    Ermeni 390.500 %5,5 
    Lezgi 171.000 %2,4 
    Avar 44.100 %0,6 
    Yahudi 30.800 %0,4 
    Diğer 80.000 %1 

    Etnik Grup Nüfus Oran

    AzerbaycanTürkleri 8.441.000 %98
    Ermeni - %1.
    Yahudi 8.000 %0,09 
    Diğer 85.000 %1 

    Ocak 1990 olaylarından sonra ülkede bulunan Rusların ve Karabağnın Ermeniler tarfından işgalinden dolayı Ermeniler'in göçü yoğunlaşmıştır. Ermeni işgali altındaki Karabağ dışında Azerbaycan'da artık hiç bir Ermeni kalmamıştır. Bunun sonucu olarak toplam nüfus içinde Türklerin oranının %95'u aştığı tahmin edilmektedir ve bu oran %99'a doğru hızla artmaktadır. Toplam nüfus büyüme oranı %0,89'dur.

    Yaş grubu - Toplam nüfustaki payı:
    0-14 - 33.0 
    15-29 - 28.9 
    30-44 - 17.7 
    45-59 - 12.0 
    60 + - 8.4 

    Yukarı Karabağ

    Yüzölçümü: 4.400km² 
    Nüfusu: 295.000 

    Azerbaycan toprağı olan Karabağ bugün Ermeni işgali altındadır ve yaklaşık bir milyon Türk Ermenilerin baskıları sonucu bölgeden göç etmeye zorlanmıştır. Ermeniler, tüm Birleşmiş Milletler ve AGİT kararlarına rağmen işgal ettikleri bölgelerden çekilmemektedirler.

    Azerbaycan'da yer şekilleri bakımından üç bölge ayırt edilir. Ülkenin kuzeyini Büyük Kafkasların doğu kesimi kaplar. Yer yer 4.000 metreyi aşan (Bazardüzü Doruğu 4.485 m) bu dağlar güneydoğuya doğru alçalır ve tepelere, platolara dönüşerek Hazar Denizi kıyısına kadar uzanır. Ülkedeki en yüksek doruklar ülkenin kuzey sınırını oluşturan Büyük Kafkaslar'ın üzerinde yer alır. Akarsuların açtığı derin boğazlarla parçalanmış görkemli sırtlar ve yükseltiler bu bölgeye olağanüstü bir doğal güzellik kazandırmıştır.

    Güneybatıdaki Küçük Kafkaslar ülkedeki ikinci önemli dağ sistemini oluşturur. Bu sistem Şahdağ, Muratdağ ve Zangezur Sıradağları ile Karabağ Yaylası'nı kapsar. Deniz düzeyinden 1.566 m yükseklikteki, güzel manzaralı Göygöl Gölü buradadır. Azerbaycan'ın güney sınırını Taliş Dağları oluşturur; bu dağların en yüksek noktası Kyumyurkyoy'dur.

    Yerşekli bakımından ayırt edilen üçüncü bölgeyi, adı geçen iki dağlık kesim arasındaki Kura-Aras Çöküntü Alanı meydana getirir. Kura ve onunla Sabirabad'da birleşen Aras nehirlerinin ve kollarının alüvyonlarıyla dolmuş olan bu çukurluk, güneydoğudaki Hazar Denizi'ne doğru genişleyen üçgen biçimli bir ovadır. Kura-Aras Düzlüğü Şirvan, Mil ve Mugan ovalarını kapsar.

    Dağların yamaçları kayın, meşe ve çam ormanlarıyla kaplıdır. Hayvan türleri arasında geyik, karaca, yaban domuzu, ayı, vaşak, Avrasya bizonu, elik ve pars sayılabilir. Çil keklik ve orman tavuğu en sık rastlanan kuş türleridir. Kura-Aras Düzlüğünde bozkırlara ve yarı çöl ortamında özgü bitkiler yetişir. Azerbaycan'ın büyük bölümü gri ve tuzlu topraklarla kaplıdır; yüksek kesimlerde ise kestane rengi topraklar ağırlıktadır. Kura ve Aras ırmakları arasındaki kanal ağı düzlüklerin sulanmasını sağlar.

    Azerbaycan'da ılıman bir iklim varıdır fakat Hazar Denizinden içeriye doğru, yüksek dağlarda ve diğer yüksek kesimlerde sert bir iklimle karşı karşıya kalınır. Yüksek kesimlerde kışlar uzun, soğuk ve kar yağışlı, yazlar ise serin geçer. Ovalarda ise kışlar serin ve yağmurlu ve bazen karlı, yazlar sıcak ve kurak geçer.

    Azerbaycan'ın alçak orta ve doğu kesiminde yarı kurak bir subtropikal iklim hüküm sürer. Ülkenin bu kesiminde kışlar serin ve yağmurlu ve bazen karlı, yazlar sıcak ve kurak geçer. Bu bölgelerde ortalama yağış miktarı 180-200 mm arasında değişir; ve yağışlar tüm yıl boyunca dengesiz olmakla beraber, yaz mevsiminde yok denecek kadar azdır.

    Nemli bir subtropikal iklimin hüküm sürdüğü güneydoğu bölgeleri ise Azerbaycan'ın en çok yağış alan kesimidir. Bu bölgede ortalama yağış miktarı 1.200-1.400 mm arasında değişir; ve yağışlar her mevsime oldukça dengeli olarak dağılmıştır.

    Büyük Kafkaslar, Azerbaycan'ın ikinci en çok yağış alan kesimidir. Bu bölgede ortalama yağış miktarı 1.000 mm'yi aşar; ve yağışlar burada da her mevsime oldukça dengeli olarak dağılmıştır. 700 m'yi aşan yerlerde karasal iklim hüküm sürer. Bu iklim, yüksek yağış alan güneydoğu bölgelerinde ve Büyük ve Küçük Kafkaslarda nemli bir kara iklimi tipindedir. 700 m'yi aşan Nahçıvan'ın da dahil olduğu diğer yüksek yerlerde ise yarı kurak bir kara iklim hüküm sürer. Yüksekliği 2.000 m'yi aşan yerlerde tundra iklimi görülür. Bu bölgeler yılın çoğu karlarla kaplıdır. Daha yüksek yerlerde dağlar tüm yıl boyunca karla kaplı kalabiliyor.