Topic 6

6.         Hafta                     Türkiye ve İran Türklüğü

Konular:  Güney Azerbaycan tarihinin önemli aşamaları; Çağdaş Güney Azerbaycan; Halac Türklüğü; Kaşkaylar; Horasan Türklüğü; Türkiye-İran ilişkilerinde Türklük meseleleri

Temel Okumalar:

-           Saadettin Gömeç, Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, s. 270-275;

-           Yeni Türkiye, sayı 85, IV cilt;

Tavsiye edilen okumalar:

-           Gerhard Doerfer, İran’da Türkler (elektron versiyonu gönderilecektir)

-           Wikipedia’dan uygun makaleler;                                                                         

-           Youtube’dan değişik videolar.

https://youtu.be/GJ7rnIsCorw

https://youtu.be/W5q2-N5lm6E

https://youtu.be/UsymTgeIltE

https://youtu.be/4sxpfEGKYcU

Ders Notları:

Güney Azerbaycan Bölgesi 170.000 - 220.000 km² bir sahayı kapsar ve kuzeyde Aras Nehri, güneyde Hamse, doğuda Gilan ve Hazar Denizi, batıda Türkiye ve Irak ile çevrilir. Azerbaycan Bölgesinde çoğunlukta olan Azerbaycan Türkleri dışında Kürtler (%7) ve Ermeniler(%0,1) gibi çeşitli etnik gruplar yaşamaktadır. Güney Azerbaycan Türkleri 25-30 milyon olarak tahmin edilmektedir.

Güney Azerbaycan'ın adı konusunda değişik görüşler bulunmaktadır.

·         Medya döneminde bugün İran'ın Doğu ve Batı Azerbaycan eyaletlerinin bulunduğu bölgede Atropates (Yunanca: Ατροπατης/Atropatēs) adlı savaşçı isyan çıkardıktan sonra Aturpatene (Ατροπατηνη/Atropatēnē) olarak hitap edildiği söylenmektedir. Pehlevice ve Partça'da Atropatenes, "Ādur (Ateş, Alev) koruyucusu" amlamına gelen "Ādur-pād", "Aturpatene" ise "Āturpādakān" ya da "Ādurbādagān" olarak telaffuz edilmiştir.

·         Sasani döneminde bölgede ateşgahlar bulunmuş ve Şiz ve "Ādur Gushāsp"ın Taht-ı Süleyman arkeolojik sitesi olduğu düşünülmektedir. İslam dininin bölgeye girişinden sonra Farsça "آذربيجان Ādharbayjān" ve Pehlevice "آذرباذكان Ādhurbādhakān" olmak üzere iki ad kullanılmıştır.

1941'de İran Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilip bölünmüştür. 1946'da İran'ın Azerbaycan Bölgesinde Sovyetler Birliği Azerbaycan Milli Hükûmetini kurdurmuştur. Devletin başkanı olarak da Azerbaycan siyaset adamı Seyit Cafer Pişeveri olmuştur. Ünlü Azerbaycan şairi Muhammed Biriya devletin eğitim bakanı olmuştur. Başkent olarak Tebriz şehri seçilmiştir. Fakat Sovyetlerin Doğu Avrupa'daki çıkarları karşılığında bölgeden geri çekilmesiyle Azerbaycan Milli Hükûmeti Batı Bloğu ve İran devletine teslim etmiştir. Sovyetlerin desteği kesilince İran’ın düzenli ordusu karşısında aciz kalan Azeri vatanseverler yine de çatışmış ancak yaptıkları savaşlarında kayıp etmiş ve Seyit Cafer Pişeveri Kuzey Azerbaycana gelmiştir,ancak 1947 yılında geçirdiği trafik kazası sonucunda hayatını kaybetmiştir. Pehleviler Azerice eğitim veren okulları kapatmıştır.

İran İslam Devrimi de bu topraklardan başlayıp İran'ın diğer bölgelerine sıçradı. Ancak Devrim sonrasında da beklentileri karşılanmayan Azeriler bir daha ayaklanmaya başladılar.

Azerbaycan dediğimizde genelde insanların aklına 1991 sonrası SSCB’den bağımsız olan kardeş ve öz ülke Azerbaycan geliyor. Fakat haritada gördüğümüz Azerbaycan bildiğimizden daha büyük ve daha geniş. Kadim Türk yurdu olan bu toprakların bir bölümü işgal altında. Karabağ’ı işgal eden Ermenistan ise tarihte Türk coğrafyası olmuştur ve Batı Azerbaycan diye nitelendirilmiştir.

1813 ve 1827 yıllılarında Kaçar Türkleri devleti ile Çarlık Rusya arasında yaşanan savaşlar sonucunda Azerbaycan Kuzey ve Güneye olarak ayrıldı. Aras nehri Azerbaycan’ı kuzey ve güney olarak ikiye böldü.

Evet günümüzde bildiğimiz Azerbaycan işte Azerbaycan’ın Kuzeyi…

Peki; Güneyi neresi?

Azerbaycan’ın Güneyi veya Güney Azerbaycan günümüzde İran’ın Kuzey batısında, Hazar denizinden Türkiye’mizin sınırları arasında yer almış önemli ve stratejik bir bölgedir. Başka bir tabir ile “Altın Köprü”.

Altın köprü dememizin esas nedeni ise Türk dünyasının karadan birleşecek tek noktası. Yukarıda ise Karabağ Ermenilerin işgali altında.

Güney Azerbaycan Türkiye’den sonra Türklerin en çok yaşadığı bölge. Net rakam söylememiz mümkün değil. Fars kaynakları her ne kadar İran’da yaşayan Türk nüfusunu az gösterme yönünde politika takip etse de bazı kaynaklar 35 milyon Türk’ün yaşadığını itiraf ediyor.

Güney Azerbaycan her Türk’ün bilmesi ve onun hususunda duyarlı olması gereken yerdir. Orada soydaşlarımız zor durumda. Onların yanında olduğumuzu onlara bildirmemiz lazım. Biliyorsunuz Güney Azerbaycan çok önemli ve stratejik yerde olduğu için büyük güçlerin dikkat merkezinde!

Ne kadar zulüm ve baskı görseler de kimliklerinden vazgeçmeyen bölge Türkleri Türkiye’den gelen resmi devlet görevlilerini bayram havasıyla karşılamakta ve İran yönetimine ve Türkiye Cumhuriyeti Devletine açık şekilde mesaj vermekte. Tabi ki de İran bunun farkında ve her zaman da içteki en büyük tehlikeyi Türkler olarak gördüğü için durmadan baskılarını artırmakta. Bu baskılar sadece milli kimlik üzerinden değil spor (Tebriz’in Traktör futbol takımı) sanat, eğitim ve coğrafi özellikler ( Urmiye Gölünü kasıtlı kurutmakta) açısından da uygulanmakta.

Türkiye gerek strateji ortaklarının, gerekse menfaat çatışması yaşadığı ülkelere karşı siyasi olarak güçlü olmasının diğer bir ilkesi de Türk Dünyası ile ilişkilerinin güçlü olması ve bölgeye hakim olmasından geçer. Manzaraya baktığımızda Türk Coğrafyası üzerine hakim olma emellerinde olan diğer devletler Türkiye’nin bu ilişkilerine engel olabilmek için tarih boyunca ellerinden geleni yapmıştır ve gelecekte de yapmaya devam edecektir.

35 milyon soydaşının yaşadığı bir ülkede Türkiye’nin rolü daha da belirgin olmalıdır. Elbette ki bu sadece devlet politikasıyla kısıtlanmamalı. Sosyal ilişkilerin geliştirilmesi bakımından da önemli adımların atılması gerekmektedir.

Yarın eğer İran’ı SSCB gibi bir akıbet bekliyorsa Türkiye’nin buna hazırlıklı olması lazım. Çünkü soydaşlarımızın oradaki varlığı hem Türkiye’nin varlığıdır, hem de orası Türk Dünyasının jeostratejik öneme sahip “Altın Köprüsü”dür.