Topic 3

3.         Hafta                            Latin harfli Azerbaycan Türkçesinde metnin okunması ve açıklanması

Metin:

Azərbaycan nefti və Qarabağ problemi

Cəmiyyətin bir hissəsində ölkə problemlərinin həllində neftin əsas vasitə olacağı fikri vardı. Düşünülürdü ki, Azərbaycan neftinin istehsalı və ixracında maraqlı olan xaricı dövlətlər Qarabağ probleminin sərhədlərin zorla dəyişilməzliyi prinsipinə uyğun olaraq, ədalətli şəkildə həll edilməsinə yardım edəcəklər. Bakı neftinin xarici şirkətlərin üstün iştirakı ilə istismara başlanmasından keçən təxminən 10 il ərzində Qarabağ problemi həll olunmadı, hətta neft yeni problemlər yaratdı.

Bu cür sadəlövh əhval-ruhiyyə, indi isə hakim olan pərişanlıq yanlış yanaşmanın nəticəsidir. Neft, qaz və digər mineral ehtiyatlar istehsalı və ixracı ilə məşğul olan ölkələrin təcrübəsi sübut edir ki, təbii ehtiyatlara malik olmaq həmin ölkələri həmişə xoşbəxt etmir. Hətta çox zaman təbii sərvətlərin çoxluğu, ondan səmərəsiz istifadə yeni problemlər yaradır, iqtisadi, sosial, siyasi inkişafın qarşısında əngələ çevrilir. Bu barədə son onillərdə Qərbdə çox maraqlı tədqıqatlar aparılıb, nəzəriyyələr yaranıb. Həm tarixi təcrübə, həm də nəzəri fikir göstərir ki, ölkənin, millətin həyatında müsbət rol oynaması üçün neft-qaz sərvətlərindən istifadəyə demokratik hakimiyyət sərəncam verməlidir. Bu, ilkin və vacib şərtdir.

Bu gün Azərbaycan neftinin istismarı və ixracına sərəncam verən yerli avtoritar rejim və xarici neft şirkətləridir. Hər ikisi xarakter baxımından dar eqoist mahiyyətdə olduğundan neft amilinin Qarabağ məsələsində müsbət rol oynamasında maraqlı deyil. Hər ikisi birinci növbədə sabitlikdə maraqlıdır. Qarabağ probleminin hərbi-siyasi yolla həllinə cəhd bu sabitliyin pozulması deməkdir, odur ki, hər ikisi bu yolun əleyhinədir. Təcavüzkar Ermənistana siyasi təzyiq göstərmək, deyək ki, onu BMT TŞ-nin məlum 4 qətnaməsini yerinə yetirməyə məcbur etmək məsələsinə qaldırdıqda isə neft şirkətlərinin nümayəndələri bic-bic gülüb deyirlər ki, onlar siyasətə qarışmırlar (?!).

...

Hələ də haqqı tanınmamış, böyük irsinə hələ də əlimiz yetməyən nəhəng fikir və əməl adamlarımızdan biri də Əhməd Bəy Ağaoğludur. O, milli siyasi və fikir həyatımızda adı şükranla çəkilməli 3-5 adamdan biridir.

Sovet dövründə onun haqqında yazılmamış deyil. Amma daim mənfi çalarda. Kaş ki yazılmayaydı, şüurları zəhərləməyəydilər. Heç olmasa o müəlliflər etdikləri haqsızlıqla bağlı üzrxahlıq etmiş olaydılar. Şüurlara yeritdikləri zəhəri təmizləyə bilməsələr də heç olmasa günahlarını yumuş olaydılar.

Şükürlər olsun, bu böyük fikir və əməl adamı haqqında son illərdə bir neçə dəyərli əsər çap edilib.^[1] Obyektiv və insaflı araşdırıcılar onun həyatı və fikirləri haqqında heyrət və minnətdarlıqla yazmışlar. Bu kitablara dayanaraq onun haqqında yazı hazırlamaq nisbətən asanlaşıb. Bununla belə Əhməd Bəy o qədər nəhəng şəxsiyyətdir ki, onun həyatındakı keşməkeşli olayları, epizodları, xüsusən konseptual fikirlərini kiçik bir yazıya sığışdırmaq mümkün deyil. Onun zəngin həyatının və o qədər də zəngin yaradıcılığının quru özətini vermək belə bir neçə yarpaqlıq yazı tələb edir. Bu yazıda çağdaş oxucumuz üçün gərəkli hesab etdiyimiz bəzi məsələlərə toxunacağıq.

Uşaqlıq və gənclik illəri

Əhməd Bəy Ağayev (Ağaoğlu,1869-1939) XIX yüzilin sonlarından 1920-ci illərədək Azərbaycanda, sonra isə Türkiyədə siyasi və fikir həyatına yön verən şəxslərdən biridir. O, Şuşada, ata tərəfdən Qurdeli, ana tərəfdən Sarıcalı boyuna bağlı patriarxal bir ailədə doğulub. Məhəllə məktəbində və xüsusi müəllimlərdən dövrün ənənəvi təhsil sisteminin verdiyi biliklərə yiyələnmiş, anasının təşəbbüsü ilə həm də Rus dilini öyrənmişdir.Yenə anasının təkidi ilə Şuşadakı Rus orta  məktəbinə, sonra isə realnı uçilişə (təbiət fənləri təmayüllü məktəbə) göndərilir. Xatirələrində Əhməd Bəy yazır ki, bu məktəblər şəhərin Erməni məhəlləsində yerləşirdi. 45 şagirddən yalnız beşi Müsəlman uşağı idi. Erməni şagirdlərin bu azlığa qarşı münasibəti çox aqressiv olmuş, onları daim incitmişlər. Bu mühitə dözməyən şagirdlərin dördü məktəbi tərk etmiş, yalnız Əhməd təhsilini uğurla başa vura bilmişdir. Məktəb illərində gördüyü bu acılar bütün həyatı boyu onu izləmiş, onda haqsızlığa etiraz doğurmuşdur. Bu hisslərin yaranmasında bu dövrdə populyar olan xalqçı (narodniçestvo) ədəbiyyatın da mühüm rolu olmuşdur. Politexnik institunda oxumaq istəyi ilə Peterburqa gələn Əhməd Bəy burada Qafqazdan olan 35-40 gənc arasında sonralar birlikdə çalışacaqları Əli Bəy Hüseynzadə və Əli Mərdan Bəy Topçubaşovla (Topçubaşı ilə) rastlaşır. Bu vaxt gənclər arasında xalqçı əhval-ruhiyyə, Rus ziyalılarının arasında isə aşırı millətçilik, o cümlədən antisemitizm çox yayğın idi. Oğlu Səməd Ağaoğlunun yazdığına görə, imtahan zamanı onu Yəhidi sayan bir müəllimin qərəzli münasibəti nəticəsində imtahandan kəsilir. Bu haqsız münasibətdən qəzəblənən protest ruhlu gənc Əhməd Bəy Ağayev, ali təhsil almaq üçün az miqdarda vəsaitlə 1888-ci ilin yanvarında Parisə yola düşür.

Paris dövrü

Bir müddət Fransızca öyrənəndən sonra Sorbonna Universitetinin Şərq dilləri fakültəsində mühazirələrə girir, daha sonra paralel Hüquq fakültəsində oxuyur. Bu zaman Fransa, 1870-71-ci illər savaşındakı uğursuzluğun travmasını yaşamaqda idi. Itirilmiş torpaqlar və itirilmiş qürur hissi toplumda, ilk növbədə aydın kəsim içində güclü revanşist millətçilik doğurmuşdu. Əhməd Ağayevin dərslərinə ciddiyyətlə yanaşması və fövqəladə istedadı professorlarının da diqqətini çəkmiş, Parisin aydın salonlarına onun yol tapmasına nədən olmuşdu. Əhməd Ağayev (Ağaoğlu) haqqında maraqlı araşdırma aparmış A. Holly Shisslerin təsbitinə görə, gənc tələbəyə Paris həyatında Fransızlardan ən çox üç şəxs – onun Fars dili və tarixi professoru James Darmesteter, La Nouvelle Revue dərgisinin redaktoru Juliette Adam, məşhur filosof və tədqiqatçı Ernest Renan – təsir etmişdir. Xüsusən Ernest Renanın dinlər tarixi haqqında yazdığı əsərlər gənc Əhməd Bəyin diqqətini çəkmiş, onun protest ruhunu qıcıqlandırmışdır. Renan yazdığı çoxsaylı əsərlərində dinlər tarixində Semit (Yəhudi və Ərəblər) və Arya (Hind-Avropalılar) irqlərinin rolunu qarşılaşdırmış, birincilərin din tarixinə töhfələrini sərt dillə tənqid etmişdir. Renana görə, İslam tərəqqinin qarşısını alan, inkişafa yer qoymayan bir dindir. Renanın dinlər tarixi və onun  toplum həyatında rolu haqqında əsas tezislərini təqdir edən Əhməd Bəy, İslamı müdafiə etmək üçün Farsların Hind-Avropalı olması və Şiəliyin Farslar üçün milli din xarakteri daşımasını çıxış nöqtəsi olaraq qəbul edir. Onu da nəzərə alır ki, bu zaman Avropada, xüsusilə Fransada Fars tarixi və mədəniyyətinə xüsusi rəğbət vardı. Gənc tədqiqatçı ortodoks İslamdan fərqli olaraq Şiəliyin inkişafa meylli, yalnız Farslara xas məzhəb, hətta din olduğu tezisini müdafiə edir.  Bu tezislərin müdafiəsi məqsədilə La Société persane (“Fars toplumu”) ümumi başlıqlı, yeddi bölümdən ibarət məqalələri La Nouvelle Revue dərgisinin 1891-ci il saylarında dərc etdirir. Növbəti il başqa bir dərgidə Confession du derviche (“Dərvişin tövbəsi”) adlı məqalə çap etdirir. 1892-ci ildə isə Şərqşünasların XIX Beynəlxalq Konqresində Şiəliyin Məzdəki kökləri haqqında məruzə edir. Bu məruzənin mətninin çapına qərar verilir. Sorbonna Universitetində təhsil aldığı dövrdə Əhməd Bəy Yaxın Şərq haqqında çap edilmiş iki kitaba  rəy yazır, bundan əlavə Tiflisdə çıxan Rusdilli “Kavkaz” qəzetinə məqalələr göndərir.   

Sonralar Türkçülüyün tanınmış xadimi kimi məşhurlaşmış Əhməd Bəyin Paris yazılarında “özünü doğma kültürü haqqında yazan Fars kimi təqdim etməsi” A. Holly Shisslerin diqqətini çəkmişdir. Gənc Əhməd Bəydəki bu “kimlik problemini”ni tədqiqatçı iki mümkün səbəblə izah edir. Birincisi, dini-imperial kimliklə (“Rus Müsəlmanı”) Peterburqu tərk etmiş Əhməd Bəyin yetişdiyi Qafqaz mühiti Fars kültürünün hələ güclü olduğu məkan idi; bu kültürün də özəyində Şiəlik dururdu. İkincisi, Orta Şərqdən gəlmiş və bir Qərb paytaxt şəhərinin akademik dairələrinə daxil olan şəxs kimi özünü “Arya” irqinə aid etmək müəyyən dəyər ifadə edə bilərdi.

Altı ildən sonra Sorbonna Universitetinin Şərq dilləri və hüquq diplomları ilə vətənə dönən Əhməd Bəy yolüstü, dörd ay İstanbulda qalmışdır. Burada Osmanlının bir sıra görkəmli aydını və dövlət adamı ilə görüşmüşdür. İstanbulda olan Şeyx Cəmaləddin Əfqani ilə yenidən bir araya gəlir, siyasi-ideoloji məsələləri müzakirə edir. Keçmiş dostu Əli Bəy Hüseynzadə burada ikən onu İttihad və Tərəqqi Komitəsinin liderləri ilə tanış edir. Bu görüşlər və uzun müzakirələr onun dünyagörüşünün dəyişməsində mühüm rol oynayır. Bir müddət Tiflis gimnaziyasında müəllim işləyib, yerli qəzetlərlə əməkdaşlıq etdikdən sonra “Məşriğ” (Şərq) adlı Türkcə bir qəzet çıxartmaq üçün müraciət edir. Hakimiyyət rədd cavabı verir, çünki “o vaxt hökumət Rus ünsüründən bulunmayan Müsəlmanlara böylə bir vasitəyə izin verməyə müsaidə etmirdi.”^[2] Bu arada “İslama görə və İslam aləmində qadın” və “İslam və axund” əsərlərini yazır. Bu əsərlərin əsas mövzuları İslamda islahat aparmaq gərəkliyi, onu savadsız mollaların inhisarından qurtarmaq və günün tələblərinə uyğunlaşdırmaq, Sünnü-Şiə ixtilaflarına son qoymaq, qadına layiq olduğu yeri vermək, eləcə də əlifba məsələləridir.  Bu dövrdə Əhməd Bəy Şiəliyi artıq birtərəfli vəsf etmir, Fars kültürünü digər etnik kültürlərdən üstün saymır. Hətta hesab edir ki, “Türk qadınını aşağılayaraq Türk həyatiyyət və mədəniyyətinin gəlişməsi və ilərləməsinə əngəl olan qüvvə o köhnə və çürük İran mədəniyyətidir.” Əhməd Ağaoğlunun tədqiqatçısı A. Holly Shissler də bu dövrdə onun “kimlik problemi”ndə dəyişiklik olduğunu təsbit etmişdir.