Topic 13

13.       Hafta                            Arap harfli Azerbaycan Türkçesinde metnin okunması ve açıklanması

       حوُرتلی نصیب نصیبلی بئی : آشاغیداکی شرح ( سئبتچی حسن ) عنوانلی تاریخی روُمان کیتابیندا یازدیقیم ؤ یاشادیقیم ایجتیماعی، سیاسی  شرایطین بیرکیچیک ، آمما حقیقی شرحی ؤ نمونۀ سی دیر. کیتابی یئنی دن کامپیوتر وسیلۀ سی ایلۀ یازماقا باشلامیشام ، لاکین آلدیغیم بوُیوک ؤ آغیر روُحی ضربۀ نتیجۀ سیندۀ قوُرتارا بیلمۀ میشم ، اوُمید ائدیرۀ م تئزلیکلۀ کیتابین کوُچوُروُلمۀ سی باشا چاتسین ؤعلاقۀ لی وطنداشلارا تقدیم ائدۀ بیلیم .

آشاغیداکی یازی کیتابین مقدمۀ سیندن آلینمیش شرح دیر. آذرخش 

                             ******************                     

                           تهراندا : ایستانبول خیاوانی . 

اوُزامانلاردا تئهرانین مرکزینده یئرلئشن ایستانبول خیاوانی ، ایرانین أن چوخ حادیثه لی مرکزلریندن بیری اولدوقدا ، همده ایران پارلامنتینه "مجلیسه" دوغرو گئدن بیریوُل "خیاوان" ایدی .شاهین اوُنئملی سارایی لاریندان بیری اوُلان "کاخ مرمر" شیمران یایلاقیندان تهرانا قدر اوزانان پهلوی خیاوانی آدلانان یوُلون  سوُن نقطه سینده ؤ شومالی سپه خیاوانی آدلانان .کاخ مرمرآدلانیردی ، اوُنون اطرافیندا اولان خیاوانلاردا ایسه ، دربارا باغلی اوُلان وزیرلرین سناتورلارین ، وکیللرین ، قوشون ژنرال لاری نین و بوُیوک سیاستچیلرین ، اعیان ، اشراف و فئوداللارین ائولری ، سارای لاری وار ایدی  مجلیسه " پارلامنته " گئت گئل یوُلوایسترایسته مز کاخ مرمردن باشلانیب ، پهلوی ، سه راه شاه ، یوسیف آباد ، نادیری ، ایستانبول ، شاه آباد ونهایت بهاریستان خیاوانلاریندان کئچیردی . نادیری ، فردوسی وچئوره سینده اوُلان خیاوانلاردا دوُنیانین مختلیف ، بوُیوک ـ کیچیک دووُلت لرینین اینگلیس ، شوروی ، تورکییه ،فرانسا ، و سایره لرین ائلچی لیگلری "سفارت لری" یئرلئشمیشدی کی هئله ده واردیرلار. آدی گئدن خیاوانلاردا اوُ زامانکی آوروپا سویه سینده مدرن مهمانخانالار، رستورانلار، چایخانالار، توکانلار، آلیش وئریش مرکزلری وهمده محدود تعداد دا دوُولت بانکلارینین اوُلماسی ، بو خیاوانلارا بوُیوک اهمییت وئریردی ، بوخیاوانلاردا اوُلان توکانلارؤ کافۀ لرین أکثرییتی آذربایجانلی اصناف وتاجیرلرین ایجاره سینده ایدی ، آنجاق فارسلار ، ارمنی لر، یونانلی ، چئک ، یهودی وباشقا میللت لردن ده وارایدیلار، سرمایه لری و توکانلاری اوُلمییان آذربایجان تورکلری مجبور اوُلاراق ألده آلیش وئریش "دستفروش " لوق ائدرئک چوخ چئتینلیکله حئیات سوروردولر.

گوُنئیدۀ یاشییان آذربایجان اهالیسیندن چوُخلاری تزارحاکیمییتی دوُوروندۀ طبیعی اوُلاراق واحید ؤطن سایاراق ، زامان زامان چالیشماق ؤ یا تیجارت هدفی ایلۀ عائلۀ لری ایلۀ بیرلیکدۀ وطنین قوُزئی بوُلومونۀ گئدیب ، طبیعی اوُلاراق بعضی لری قوُزئیدۀ ائولئنیب ، عائله قوروب اوشاغلاری ایسه درسه تحصیلاتا مشغول اوُلموشلار. بو بوُیوک کوتله دن بیر چوخلاری قوُزئی آذربایجاندا یاشادیقلاری ایللرده چوُخ اوُنئملی سیاسی ، ایجتیماعی ، میللی، فرهنگی ، علمی معلوماتلار قازانماقا نائیل اوُلموش دورلار. آنجاق سوُویت حاکیمییتی قوُرولدوقدان سوُنرا ، روس، اینگلیس آراسیندا باشلانان سیاسی اوُیونلارنئدنیلۀ  ؤایراندا اینگلیس لرین یاردیمی ؤ پلانی ایلۀ ، سید ضیاء ریضاخان کودتاسی نتیجۀ سیندۀ ، قاجار توُرک دوُولتی نین عوُمرونۀ سوُن قوُیولور.

آردینجا بوُلشویک روسلارین ریضاخان آراسیندا باغلانان سازیش نئدنیلۀ ، قوُزئی دۀ ایللربوُیو یاشییان  آذربایجان تورک لرین گوُنئییۀ " دئپورت" ائدیلیرلر، بوُلشویک روُسلارین بوشوینیست سیاستین هدفلری قوُزئی آذربایجان توُرکلرین ارمنی لرقارشیسیندا سای باخیمیندان ضعیف لئندیرمئک ، ؤآردینجا ایستۀ دیکلری کیمی آذربایجانلی لارا مسلط اوُلسونلار. بئلۀ لیکلۀ توُرکلری گوُنئییۀ قایتاریلماق پروسئسی باشلانیر.

" دئپوُرت " اوُلان لارین واریوُخلارین بوُلشویک روُسلار أللریندن آلیب ، اوُنلاری بوُیوک عائله لرله بیرلیکدۀ کوُچ اتمئگۀ مجبور ائدیرلر. بوبوُیوک کوُتلۀ گوُنئییۀ گئلدیکدۀ ، اوُنلاردان بیرقیسمی اوُز آتا ، بابا یوردلاری اوُلان گوُنئیین مختلیف شهرلرینده ، اردۀ بیل ، آستارا ، تبریز، ماراغا ، ساراب ، انزلی  زنگان و باشقا یئرلردۀ ایش یئرلری قوروب مشغول اوُلورلار.

اوُ زامان عمدی ؤهدفلی اوُلاراق شومالدان گئلمیش لره " چئروُون ؤ فارسلارایسۀ قافقاز مهاجیرلری دئیردیلر" بودا فارس سوینیست لرینین اوُیونلاریندان بیری ایدی ، هدف آذربایجان تورکلرین بیربیریندن آییرماق ، آرالاریندا تفرقه ، ایختیلاف سالیب ، قوُزئیدن گئلنلرۀ بوُلشویک ، کافر ، دینسیز دامغاسی وُوروب ، تکلۀ مئگ ایدی .                                                                             

نهایت 20 ایل قارا دیکتاتورلوقدان سوُنرا ؤ دوُنیانین سیاسی اوُیونلاری نین دئیشمۀ سی ایلۀ اینگیلیس لرریضاخانی ایراندان گئدر گئلمزۀ سوُرگون ائدیرلر، دیکتاتورسوُرگوندۀ اوُزجزاسینا چاتسادا ، آنجاق  اوُنون آنتی تورک سیاست لری اوُزحوکموندۀ قالیر .

فارس راسیسمی نین توُرکلرۀ قارشی کینۀ لی ؤ ویران ائدیجی سیاست لری نتیجه سینده ، بوُل محصول ؤقیدالارمنبعی اوُلان آذربایجاندا ، أکینچیلیگ ، حئیواندارلیق ، صنعت ، تیجارت ، معاریف ، طب ، توخوجولوق و اینسان حئیاتینا لازیم اوُلان باشقا ضروری احتیاج لاریوُخ حدینه چاتمیشدی .

عوضینده بویوک تیجارت مرکزلری ، صنعت ، یوکسئک علمی مدرسه لر، خسته خانالار، حکیم لر، داوا درمان ، بانکلار، بوُیوک شیرکت لر ؤ سایره ایش یئرلری تهراندا و باشقا فارس شهرلرینده قورولموشدو ، بئله لیکله شوینیسمین ؤ دوُشمانچیلیق سیاستی نتیجه سینده آذربایجانی برباد حالاسالیب، ؤاوُنون اهالی سی چارۀ سیزقالاراق اوُزیورد یووالاریندان دیدرگین اوُلوب فارس شئهر لرینده فارسلارا نوکرچیلیگ اتمئگه مجبور ائدیلمیش دیلر.                                                                  

چارۀ سیزلیک اوزریندن تهرانا مهاجیرت اتمیش آذربایجانلی لارین دورومو واوُنلارین حئیات سویه سی گون به گون آغیرلاشاراق ، اوُزلری عائله لری ایله بیرلیکده أن چئتین ایشلره أل آتیرلار، فهله لیگ ، ائولرده نوکرچیلیگ ، حامبالیق ، میوۀ، سبزه ساتماق و سایره چوُخ زحمتلی ایشلرۀ بوُیون أییرلر، یاشادیغلاری مکانلار ایسۀ ، دروازا غارین یئرآلتیندا قازیلمیش چوُخورلاری ، سنگئلج ( سوُنرا لاراوُلدو پارک شهر) خارابالیغلاریندا حصیردن قوراشدیریلمیش ائوچیکلر، ناصرخسرودا عرب لر محلۀ سی ، دروازا قزوین چوُللریندۀ خارابالیغلاردا یاشاماق ؤ سایرۀ لر... 

آزمقداردا سرمایۀ لری اوُلانلارین بوُیوک تعدادی ایستانبول خیاوانیندا وباشقا آدلاری چئکیلن یئرلرده طبیعی حئییات لاری وار ایدی ، بوُنلار قاباقجادان تئهرانا گئلمیشلرایدی ، یئنی گئلنلری اوُز  همشهری لرینۀ ودوُست لارینا سیغیناراق آلیش وئریشه باشلییرلار. آزمودت کئچدیکدن سونرا فارسلارین ودوُولت مأمورلارینین توهین لری ، داواملی روشوت ایسته مئکلری و یاراددیقلاری جوربه جور چئتنلیکلرله قارشیلاشدیقدا ، اوُزلئشدیکلری فاجعه نین درین لیگین باشا دوشورلر، وهئرزامان ائدیردیلر، ای کاش وطن نین قوزئییندۀ قالیب یاشاسئیدیق چونکی وطنین گوُنئی حیصه سی نین دوُرومو ائله برباد  سالمیشدیلارکی قلمه کاغیذا سیغیشان دئییردی .      

گوُنئییۀ قایدانلارعمومییت له یازیب اوُخوماقی کریل، لاتین ، عرب ألیفباسی ایلۀ  قوُزئیدۀ اوُیرنمیشدیلر، حتی بعضی لری عالی مکتبه قدر ده تحصیل آلمیشدیلار، بعضی لری اوُزآنا دیل لری اوُلان آذربایجان تورکجه سیندن باشقا ، حتی روس ، آلمان ، ارمنی ، فرانسا دیللرین ده بیلیردیلر، آنجاق فارس دیلینه گئلدیکده اوُنو راحات آنلامادیقدا ، دانیشماقدا چوُخ چئتینلیک چئکیردیلر، ایش مکانلاریندا چوُخ تمیزکار،خوش اوُزلو ، اینظباطلی و موشتری لرله تربییه ایله قارشی لاشیردیلار.ایستانبول خیاوانیندا اوُلان توکان لاردا هرجور مایحتاج ، قیدا ، ات ، تویوغ ، بالیق ، سبزه ، مئیوه ، شیرنیجات ، خاریجی یئمئکلرین ارزاقی ؤ بوُیوک توکانلاردا آوروپا سئوییۀ سیندۀ بوُل بوُل قیدالارتاپماق اوُلاردی ، بوندان باشقا بوُیوک ماغازالاردا تمیزیاراشیغلی پالتار، باشماق ، قادین پالتاری ، قادین لارا مخصوص لازیم اوُلان لوکس ماللار و سایره لرچوخ تمیز ؤ مُدرن شئکیلده آلیجیلارین ایختیاریندا قویولوردو، توکان صاحیب لری نین أن بوُیوک امتیازی مختلیف دیللرده دانیشمالاری ایدی ، بونا گوُرادا خاریجی لرؤ سیفارت لرین ایشچیلری ، تهرانین زنگین لری ، مجلیس نماینده لری، دربارا منصوب اوُلانلار، قوشون ژنراللاری بوتون احتیاج لارین ایستانبول ، نادیری ، منوچهری خیاوانلاریندان آلیردیلار. بونلاردان باشقا اوُ زامانین بوُیوک هتل لری ، لوکس رستورانلاری ، چایخانالاری( کافه قنادی) لری آوروپا سئویه سینده اولدوقو اوچون زنگین لر، ژورنالیست لر، سفارت لرین ایشچیلری ، حزب لرین رهبرلری کادرلاری فراغت زامانلارین سوُزصوحبت لرین،گوُروش ؤسیاسی بحث لرین بو یئرلرده کئچیرئردیلر.

حتی بعضن بوُیوک دوُولت لرین جاسوس لارینین گوُروشلرده بوکافه لرده رستوران لاردا اوُلاردی . اوُزامان نیسبی آزادلیقین یارانماسی ایلۀ  ایراندا یئنی بیر دوُوران باشلانمیشدی . مختلیف گاذت لر، ساقچی ، سوُلچو پارتیالار، گوُن به گوُن چوُخالیردی ، اوُجومله دن تودۀ پارتیاسی و اوُنا باغلی اوُلان مختلیف صینفی سندیکالار، درنکلر، تشکیلاتلار، قوُرولوب ، فعالییت ائدیردیلر. داواملی اوُلاراق هئرگوُن خیاوان لاردا یوروشلرباشلانیب ، میتینگ لراوُلاردی . تودۀ پارتیاسی نین مرکزی فردوسی ؤ

نادیری خیاوانلاریندا اوُلدوقو اوچون یوروشلر، میتینگ لر فردوسی دن باشلانیب نادیری ، ایستانبول ، شاه آباد ؤ بوتون فرعی خیاوان لاری اوُزتأثیری آلتینا آلاردی . بو خیاوانلاردا اوُلان آلیش وئریش چیلرین بوُیوک حیصه سی آذربایجانلی لاردان اوُلدوقدا ، بیرچوخلاری سوُلچومرامیندا اوُلدوقولارینا گوُرۀ ،دائمن گیزلی پلیس(آگاهی ایدارۀ سی) اوُنلارین گوُنده لیک حرکت لرین ؤ یا کیملرله گوُروش دوکلرینۀ نظارت ائدردیلر، یئری گئلدیکده کیچیک بیر مسئله نی بهانه ائدیب جوربه جورتهدیدلره أل آتاردیلار، آنجاق بونونلابئله بئش ، اوچ تومن روشوت آلدیقدان سونرا سئس لری کئسیلردی . عمدۀ اوُلاراق اینسانلاری تکجه تورک اوُلدوقلارینا گوُرۀ اوُنلارا بوُلشویک دامغاسی ووروب سیخیشدیرار دیلار، آراسیرادا ایش و آلیش وئریش یئرلرین شاهچیلار ، پان ایرانیستلر ، فدائیان ایسلام ، حزب سومکا ، حزب آریا ومئیوۀ سبزه مئیدانین ألی پوچاقلی لات لوت لری پولیسین حمایه سی آلتیندا هجوما باشلییب « ترک خر بوُلشویک » دئیه ووروب داغیدیب ، وار یوخ لارین یاغمالانیب ( جاوید شاه ! ) دئیۀ باعیرا باغیرا گئدردیلر.

اوُ گوُنلردۀ گوُزوموزلۀ گوُروب ، هئرگوُن شاهیدی اوُلدوقوم، فارس لات لوت لری پلیسین حمایۀ سی آلتیندا توُرکلرۀ فارشی دوُشمانچیلق ائدنلرینین بیرتعدای نین  باشچیلاری بونلاردان عیبارت ایدی :

" شعبان بی مُخ ، طیب حاج رضائی ، مصطفی دیوانه ، حسین رمضان یخی ، مهدی قصاب ، هفت کئچلان قارداشلاری، احمد ذوقی ، امیرموبور ، ((داریوش فروهر))، طالقانی، شمس قنات آبادی( مجلیس نمایندۀ سی ! ) فدائیان ایسلام آدلی تروریست تشکیلاتین فوناتیک ایسامچیلاری، آیت الله کاشانی نین ألی پوُچاغلی طرفدارلاری وبیر چوخ مئیدان ؤ دروازا قزوین لات لاری (( داریوش فروهر)) پان ایرانیست لرین رهبرلریندن بیری ایدی کی گوُنلرین بیریندۀ ( ایستامبودا اوُلان مسجید هدایتین قاباقیندا ألیندۀ « بسوی آیندۀ» آدلی روزنامۀ نی اوُخویان چیت سازی کارخانا سی ایشچیسین بوُیوُک قصاب بوُچاقی ایلۀ پلیسین گوُزلری اوُنوندۀ قارنین سوُکوُب اوُلدوُردو ؤ پلیس دۀ داریوُش دان حمایۀ ائدیب ، اوُنو قاچیرتدی!                                                                       

چوخ تأسوف لراوُلسون کی بیرچوُخ أل یازمالاریمین آرادان گئتمۀ سی نئدنیله اوُنلارین بعضی اوُنئملی بوُلوملریده ذهنیمدن سیلینیبدیر، آل یازما لاریمین بوُیوک بوُلوموندۀ چوُخ اوُنئملی مطلب لر یازمیشدیم ، اوُجوملۀ دن :

(میللی حاکیمییتین صداقت لی فدائی لریندن اولان) و داواملی اوُلاراق توده پارتیاسینین آنتی پیشۀ وری حئرکت لرینۀ قارشی دوُروب، سندلی اتهام لار ووروُب و هئچ زامان توده ایله باریشمییان ، یوُلداش عبدالله تارمحمدی ؤهابئلۀ دوُنیا گوُرموش نئچۀ خاریجی دیل بیلن ، درین معلوماتلی ؤ پیشۀ وری ایلۀ بیرلیکدۀ ایللر بوُیو ریضاخان زیندانیندا حبس اوُلموش ، قوجامان آغ ساققل یوُلداش یدالله ایبرهیمینین اوُیودلری، دئدیکلری ؤ اوُنون حکمتلی ،  دئییرلی سوُزلرین اوُنودماق اوُلماز . اوُنون 50 ایل بوُندان قاباقکی تاپشیریقلاری ؤ حکیمانۀ سوُزلرین من هئلۀ دۀ اوُنوُدمامیشام .

یوُلداش یدالله دئییردی :

((اوُغلوم حاق سوُزوُ قوُرخمادان دئۀ ، بوگون اثری ائیلۀ مۀ سۀ  ، آنجاق یعقین بیل کی صاباح اثری  ائدۀ جئک ))

(( آزادلیقی آلماق اوُچوُن ، هئچ زامان یادلارا ؤ یا بیگانۀ دوُولت لرۀ گوُونمۀ ، یادلار بیگانۀ لر ایلک باشدا ؤهمیشۀ اوُز منفعت لرین دوُشوُنرلر))

((یوُلداش پیشۀ وری کیمی آذربایجان وُورغوُنو اوُلان رهبر هئلۀ بوُ تئزلیکدۀ تاپیلماز ، گئرئک نئسل دئیشیلسین تئزۀ نئسل یارانسین )) ؤ سایرۀ ...