Topic 3

3.        Konu                      Azerbaycan’ın Güneyindeki Hanlıklar       

Konular: Urmu Hanlığı ve onun büyüme eğilimi; Erdebil, Karadağ, Marağa, Maku hanlıkları.

 Temel Okumalar:          

-           Süleyman Əliyarlı (red.), Azərbaycan tarixi, s. 509-516

-           Wikipedia’dan uygun makaleler;

-           Youtube’dan değişik videolar (https://youtu.be/53wlhDNNrTc)

Ödev: Ahmet Ağaoğlu’nun İran ve İnkılabı eseri üzerine 5 sayfalık referat

Ders Notları:

…Tebriz Hanlığı, başkenti Tebriz şehri olan Azerbaycan Hanlıkları'ndan biridir.

Tebriz Hanlığının en güçlü hanlarından biri Emir-Aslan Han olmuştur. Hakimiyeti süresince Tebriz Hanlığı Erdebil, Halhal ve Azerbaycan'ın güney topraklarının bir kısmı dâhil olmak üzere hanlığın sınırları önemli oranda genişler. Ancak kısa süre sonra, Tebriz Hanlığı Fatih-Ali Han Afşar tarafından ele geçirilerek, Tebriz şehri bu ülkenin başkenti olur. Tebriz Hanlığının idaresi ise Necef-kulu Han'a emanet edilir. Fatih-Ali Han'ın ölümünden sonra Tebriz Hanlığı yeniden özerkliğine kavuşur.

Urmiye Hanlığı, 18. yüzyılın ortaları ve 1868-1869 yılları arası, merkezi Urmiye şehri olan, Güney Azerbaycan'ın batısındaki en nüfuzlu Azerbaycan hanlıklarından biridir. Bölgesi: Hoy ve Marağa Hanlıkları, İran'ın Kürdistan Vilayeti ve Osmanlı İmparatorluğu ile sınırlıydı.

·         Merkezi: Urmiye

·         Hanları: Fethali Han Afşar (birçok kaynakta - Fatih Ali Han), Ali Han, İmam Kulu Kan, Emiraslan Han Afşar, Muhammed Kulu Han.

Hanlığın temellerini, İran Şahı Nadir Şah Afşar'ın amcasının oğlu, Oğuzların Afşar boyundan olan Fethali Han koymuştu. Bunun ötesinde merkezileşme siyasetini de hayata geçirmeye başlamıştır. Şah'ın tahtına göz dikmiş olan Fethali Han Afşar İran ve Azerbaycan'daki savaşlara katılır. 1754 yılının başlarında, İran'ın güney ve orta kısımlarını ele geçirir. 1759 yılında ise Karabağ Hanlığı'nı ele geçirerek Urmiye Hanlığı'nın o dönemde güçlenmesine de neden olur. Bunun sonucunda Urmiye, Tebriz, Hoy, Karadağ, Marağa ve Serab Hanlıkları, yani Erdebil ve Maku Hanlıkları istisna olmak üzere, tüm Güney Azerbaycan Hanlıkları birleştirilir. Kacar”ın ölümüyle bağımsızlığını ilan eden hanlık, İran tahtına çıkan Fethali Afşar Şah'a tâbi oldu.

Hoy hanlığı, Güney Azerbaycan topraklarında (şimdiki İran topraklarında) hanlık. (XVIII yüzyılın ortaları - sonları). Merkezi Hoy kenti. Nahçıvan, Maku, Urmiye, Tebriz hanlıkları ve Türkiye ile sınırlanırdı.

Hoy hanlığının temelini Donbili aşiret başkanları koymuştu.

Hoy hanlığı ile Kerim Han Zend”in darbelerinden sonra gelişmeye başlayan Urmiye Hanlığı arasında çelişki vardı. Hanlıklar arasındaki savaşta Urmiye Hanlığı yenildi. Bu Hoy hanlığının nüfuzunu hayli artırdı. Hoy hanlığı bağımlı hale geldi, sonra xanlığa son verildi.

Erdebil Hanlığı, 18. yüzyılın 40'lı yılları ile 19. yüzyılın başlarında Güney Azerbaycan topraklarında (şimdiki İran) mevcut olmuş hanlıktir. Bölgesi Talış, Karadağ, Tebriz, Marağa ve Gilan hanlıkları ile hudutlanırdı. Merkezi Erdebil şehri idi. Hanlığın 3 bin kişilik daimi ordusu vardı.

Lenkeran Hanlığı ile de iyi komşuluk ilişkisinde idi. Kubalı Feteli Han 1784 Mayıs'ında saldırarak Erdebil”i ve Meşkin’i tuttu. Bu olay Feteli Han'ın düşmanlarının, özellikle, Rusya'nın itirazına neden oldu. Bu nedenle Feteli Han Erdebil’i terk etmek zorunda kaldı.

Nezereli Han'dan sonra iktidara gelen Nasır Han'ın (1783-1808) döneminde, 1797 yılından itibaren hanlık bağımsızlığını kaybederek Kacarlar’a bağımlı duruma düşmüştü. Hanlığın faaliyetine 1820 yılında Kaçarlar Devleti tarafından sona erdirilmiştir.

Maku Hanlığı Hoy, Karadağ, Nahçıvan, Erivan hanlıkları ve Osmanlı İmparatorluğu ile sınırları çevrili olan Güney Azerbaycan'daki Azerbaycan Hanlıkları'ndan biridir.

Maku Hanlığı'nın 1801 yılındaki sınırları ve komşuları

Maku Eyaleti, Safevi hanedanı döneminde Çukur Sed Beylerbeyliği'ne ait olan yarı özerk bir sultanlıktan ibaretti. Hanlık, Bayat boyundan hâkimler tarafından yönetilirdi.

Hanlığın kurucusu Ahmed Sultan'dır. Kendisi hanlığın idaresi ve güçlendirilmesi için bir takım önlemler almıştır. Hanın ölümünden sonra topraklar oğulları Hasan ve Hüseyin Han arasında bölüştürülmüştür. Hasan Han, Erivanlı Muhammed Han Kacar'ın himayesine düştü. Hüseyin Han'ın ise, Mahmudi və Ebakiye bölgeleri Osmanlılar tarafından ele geçirildikten sonra, kısa süre içerisinde bu bölgeleri geri almayı başarmıştır. Ali Han'ın döneminde hanlık güçlenebilmiştir. Bu gidişat Hacı İsmail Han'ın zamanında da devam etti. Kendisi Rus Generali Alkhazov'un Nahçıvan kuvvetleri ile Tebriz için tehlike arz eden Şeyh Übeydullah'ın güçlerini hezimete uğratmıştır. Teymur Paşa Han döneminde ise Hanlık zayıfladı. 1922 yılında ise General Abdullah Han Tahmasp'ın Pers güçleri hanlığı işgal etti ve hanlık böylece ortadan kalkmıştır.

·         Ahmed Sultan (1747-1778)

·         Hüseyin Han (1778-1822)

·         Ali Han (1822-1866)

·         Hacı İsmail Han (1866-1899)

·         Teymur Paşa Han (1899-1922)

·         Murtazakulu Han (1922)

Marağa Hanlığı, doğuda Miyane, kuzeyde Tebriz ve batıda Urmiye Gölü ile sınırları çevrili olan Güney Azerbaycan'daki  Hanlıklardan biridir. 1925 yılına kadar hüküm süren hanlığın başkenti Maraga'ydı.

Marağa topraklarını 18. yüzyılın başlarında kısa bir süreliğine Osmanlı Devleti ele geçirse de, Nadir Şah'ın yardımıyla yörenin ileri gelenlerinden Hasan Ali Bey tarafından yeniden ele geçirildi. Onun oğlu Ali Kulu Han zamanında ise Nadir Şah'ın ölümünden sonra hanlık bağımsızlığına kavuştu. 1925 yılında ise Pers güçleri hanlığı ele geçirdi ve hanlık böylece ortadan kalktı.

Karadağ Hanlığı,  1747 yılında bugün İran'a bağlı Azerbaycan bölgesindeki Karadağ (Karacadağ) topraklarında kurulmuş feodal devlettir. Karadağ kelimesi büyük dağ veya dağlık yer anlamına gelmektedir. Hanlığın başkenti Ahar şehri olup bir ara Kürdeşt'e taşınmıştır. Hanlığın batısında Hoy Hanlığı, doğusunda Lenkeran Hanlığı, kuzeyinde Karabağ Hanlığı, güneyinde Tebriz Hanlığı ve Erdebil Hanlığı vardır.

Hanlığın kurucusu olan Kazım Han'ın soyu Tokmaklı oymağından gelmektedir. Bu sülale kesin olarak Mahmud Sultan'dan itibaren Safevî hakimiyeti altında bölge idaresine nail olmuştur. Lakin Tarihçi İskender Munşi, daha önceleri bu sülaleden gelen Burhaneddin Halife'nin hükümdar olduğunu söylemiştir. Tokmaklılardan önce yönetimde sufiler söz sahibidir. Bunlar 16. ve 18. yüzyıllar arasında iktidarda kalmışlardır.

Karadağ, bölgedeki savaşlardan dolayı bazen Safevi yönetimine, bazen Osmanlı Devleti yönetimine girmiştir. Tokmaklı oymağından gelen Kazım Han, Karadağ yöneticisi olduğu zaman bu topraklar Osmanlı Devleti içindedir. 1730 tarihinde Nadir Şah, Osmanlı Devleti'nden Tebriz, Ahar ve Erdebil'i almış ve ardından Kazım Han'nın Karadağ yöneticisi olduğunu onaylamıştır.

1736 yılında Nadir Şah, Afşar Hanedanı'nı kurarak İran topraklarının büyük bir bölümünü ele geçirmiştir. Kazım Han, babası Muhammed Kasım Han ve ağabeyi Abdürrezzak Han gibi Karadağ'ı müstakil idare etmek istemiş ve bu amaçla ne II. Tahmasp'a, ne de Nadir Şah'a itaatini bildirmiştir. Nadir Şah bunun üzerine Kazım Han'ı yakalatmıştır. Onu, Tokmaklı oymağının vekili ve Abdürrezzak Han'ın kardeşi olduğu için öldürtmemiş, gözlerine mil çektirmiştir. Afşar Hanedanı hükümdarı Nadir Şah'ın 1747 tarihinde öldürülmesi üzerine Karadağlı Kazım akrabalarının yardım ile bağımsızlığını ilan etmiş ve han olmuştur. Böylece bağımsız Karadağ Hanlığı kurulmuştur.

Kazım Han dönemi

Nadir Şah'ın öldürülmesi üzerine bazı kişiler şah olmak istemiştir. Erdebil'deki III. Sam Mirza da bu sahte şehzadelerden biridir. Diğer şahlık heveslisi Nadir Şah'ın halasının oğlu Emir Aslan Han, ordusu ile Erdebil'e gelip III. Sam'ı yakalatıp idam ettirmiş ve ardından Tebriz'e gelmiştir. Emir Aslan Han, şahlık fikrine Kazım Han'ı da ortak etmiştir. 1747 tarihinde Adil Şah, Afşar Hanedanı tahtına çıkıp şah olmuştur. Emir Aslan Han'a elçi gönderip onun hükümdarlığını tanımadığını söylemiştir. Emir Aslan Han, Adil Şah'ın elçisi öldürmüştür. Emir Aslan Han'ın en yakın silah arkadaşı Kazım Han'dır. O, Karadağ ordusundan da yararlanarak diğer hanları savaş tehditi ile kendine bağlı hâle getirmiştir.

İlk olarak Emir Aslan Han'a karşı mücadeleye başlamıştır. Emir Aslan Han, İbrahim Han ile yaptığı ilk savaşta yenilmiş ve arkadaşı Kazım Han ile Karadağ'a kaçmıştır. Kazım Han, İbrahim Han'dan korkup arkadaşı Emir Aslan Han'ı tutuklatarak Tebriz'e göndermiştir. İbrahim Han, Emir Aslan Han ve kardeşi Saru Han'ı öldürtmüş ve Kazım Han'a çeşitli hediyeler ile hanlık fermanı göndermiştir.

Nadir Şah'ın torunu Şahruh Mirza ise 1748 yılının Eylül-Ekim aylarında Horasan emirleri tarafından şah ilan edilmiştir. Bunu duyan İbrahim Han, Aralık 1748'de kendini şah ilan etmiştir. Ardından ordusuyla Şahruh Mirza ile mücadele etmek üzere Horasan'a yürümüş fakat askerlerinin isyan çıkarması üzerine önce gözlerine mil çekilmiş ve ardından öldürülmüştür.

Şahruh Mirza'nın şah olması ile şah olmak isteyenlerin sayısı azalmıştır. Urmiye Hanı Feth Ali Han Afşar ise hâlâ şahlık hevesi içinde olanlardandır. İbrahim Han ölmeden önce Tebriz'e yönetici olarak atadığı Muhammed Han, Dünbililer tarafından öldürmüştür. Feth Ali Han Afşar, Muhammed Han'ın öcünü almak için Tebriz'e saldırmıştır. Şehri aldıktan sonra başkenti de Urmiye'den buraya taşımıştır. Bu durum komşu hanlıkları tehdit etmeye başlamıştır. Feth Ali Han Afşar, Kazım Han'a elçi göndererek kendisine bağımlı olmasını söylemiştir. Kazım Han bunu kabul etmemiştir. Aradan bir hayli gün geçmiş, birleşik Urmiye, Hoy ve Tebriz orduları Karadağ'a saldırmıştır. Bunun üzerine Kazım Han direnmekten vazgeçip Feth Ali Han Afşar'a bağlılığını bildirmiştir.

Kazım Han, Penah Ali Han ile dostluk ilişkileri kurmuştur. Kazım Han, 18. yüzyılın ortalarında Karabağ, Gence ve Nahçıvan hanları ile Şeki Hanı Hanı Hacı Çelebi Han'a karşı ittifak kurmuştur. Fakat bu ittifak ile amacına ulaşamamıştır. İran tahtını ele geçirmek isteyenlerden biri olan Kerim Han Zend, Şiraz ve İsfahan'ı aldıktan sonra 1752 yılında bugünkü Azerbaycan topraklarına saldırmıştır. Feth Ali Han Afşar ordusu ile Kerim Han Zend'ın ordusu çarpışmış bu savaşı Feth Ali Han Afşar kazanmıştır. Kerim Han Zend kaçmış, Feth Ali Han Afşar onu kovalamıştır. İran'dan kaçmak isteyen Kerim Han Zend'ı yardım edeceğini söyleyen Kürtler durdurmuştur. Diğer bir taraftan Muhammed Hasan Han'ın Urmiye'ye saldırması ile de Feth Ali Han Afşar geri dönmek zorunda kalmıştır. 1760 yılında Kerim Han Zend ikinci kez Feth Ali Han Afşar'a saldırmış ve bu sefer onu yenmiştir.

Kerim Han Zend zaferin Şiraz şehrinde not alınacağını söylemiş, bunun üzerine birçok han bu söze inanıp Şiraz'a gelmiştir. Bu hanlar içinde Kazım Han'da vardır. Kerim Han Zend, Şiran'a gelen hanlardan Aksakalılar şurası kurmuştur. Bu şurada Kazım Han da üye olarak yer almıştır. Böylece Kazım Han, 1761 yılından itibaren Kerim Han Zend'ın hizmetine girmiştir. 1763 yılında Kazım Han ölmüştür. Yerine oğlu Mustafa Kulu Han geçmiştir.

Mustafa Kulu Han dönemi ve yıkılışı

Mustafa Kulu Han zamanında başkent Kürdeşt'e taşınmıştır. Mustafa Kulu Han'nın Karabağ'a saldıracağını duyan Karabağ Hanı İbrahim Halil Han, kendi ordusu ve Dağıstan'dan gelen Lezgi askerleri ile Karadağ Hanlığı'na saldırmıştır. Kürdeşt kentine büyük ölçüde zarar vermiştir. Burada yaşayan halk Ahar ve diğer şehirlere kaçmış, Mustafa Kulu Han rehin düşerek Şuşa kalesine hapsedilmiştir. Bu olay için şöyle bir rubai yazılmıştır:,

Mustafa Kulu Han hapisde olduğu sırada tahta oğlu İsmail Han geçmiş, 1 sene tahta kaldıktan sonra hanlığın yönetimini kardeşi Necef Kulu Han almıştır. Mustafa Kulu Han, İbrahim Halil Han'dan oğlu yerine tahta geçen Necef Kulu Han'ın yakalanmasını rica etmiştir. Bu istek üzerine Necef Kulu Han yakalanıp Şuşa kalesine hapsedilmiştir. 1786 yılında İbrahim Halil Han, Mustafa Kulu Han'ı affedip yeniden Karadağ Hanı tayin etmiştir. Mustafa Kulu Han, oğlu İsmail Han'ı Ağa Muhammed Şah'a rehin vermiştir. İsmail Han Ağa Muhammed Şah'ın rehin olduğu için 1791 yılında tahta geçtiğinde Karadağ Hanlığı, Kaçar Hanedanı'nın egemenliğe girmiştir.

1797 yılında tahta geçen Abbas Kulu Han, 19. yüzyılın başlarında General Sisianov'a mektup yazarak Rus İmparatorluğu'na bağlılığını bildirmiştir. Fakat 1804-1813 tarihli Rus-İran Savaşı'nda Rusya'ya karşı çıkmıştır. 1813'de Muhammed Kulu, han olmuştur. 1828 yılında İran, hanlığı egemenliği altına almış ve hanlık tamamen bağımsızlığını kaybetmiştir. Aynı yıl son Karadağ Hanı Muhammed Kulu Han, ailesi ve hizmetçileri ile Şuşa'ya göç etmiştir.

·         Kazım Han (1747-1763)

·         Mustafa Kulu Han (1763-1782) (1. kez)

·         İsmail Han (1782-1783) (1. kez)

·         Necef Kulu Han (1783-1786)

·         Mustafa Kulu Han (1786-1791) (2. kez)

·         İsmail Han (1791-1797) (2. kez)

·         Abbas Kulu Han (1797-1813)

·         Muhammed Kulu Han (1813-1828)