Bölüm anahatları

  • 8.        Konu             Azerbaycan – Gürcistan İlişkileri                        

    Konular:  Kartli-Kakhet çarlığının baskı siyaseti; Kubalı Fethali Han’ın Gürcü çarı ile yakınlaşması; Gürcistan’ın Rusya’ya ilhakının Azerbaycan hanlıklarında göz ardı edilmesi.

    Temel Okumalar:

    -           Nesib Nesibli, Azerbaycan Tarihi. Millet, Devlet ve Siyaset, s. 9. Bölüm;

    -           Süleyman Əliyarlı (red.), Azərbaycan tarixi, s. 538-540;

    -           Wikipedia’dan uygun makaleler;

    -           Youtube’dan değişik videolar.

    Ders Notları:

    Rusya, Volga boyu topraklarını, uçsuz bucaksız Sibirya’yı işgal ettikten sonra okyanusu geçerek Amerika kıtasının kuzey kısmını (Alaska) da kontrolü altına almış, Kuzey Denizi üzerinden Avrupa’ya pencere açmış, Fin körfezi kıyısında kendine yeni bir başkent inşa etmişti. Bununla da yetinmeyerek Doğu Avrupa’nın bir kısmını işgal etmiş, Karadeniz çevresinde güçlenmiş, nihayet Kuzey Kafkasya’yı da ele geçirmiş olan Rusya, 19. yy’ın başlarına doğru artık sıcak denizlere inmeyi planlıyor, İngiltere’nin Hindistan’daki sömürgesine sahip çıkmayı ya da ona ortak olmayı arzuluyordu. Sömürgeci Avrupalı devletlerin işgal yöntemlerinden ilkesel olarak farklı olmasa da, Rusya’nın yeni sömürgeler ele geçirme hedefi nispeten farklıydı. Avrupa’nın Kuzey ve Güney Amerika’da, aynı zamanda Asya’daki sömürge siyaseti öncelikle ekonomik gelirler elde etmeyi amaçlıyordu. Avrupa’nın Hudson Körfezi Şirketi, Doğu Hindistan’ın İngiliz Komisyonu (East India Şirketi) gibi dev ticaret şirketleri girdikleri ülkeleri sömürüyordu. East India Şirketi 1858 yılına kadar Hindistan’ı yönetti, ancak bundan sonra iktidarı İngiliz hükümetine devretti. Rusya’nın sömürge siyaseti ise daha çok ve bir kural olarak devletin jeopolitik çıkarları doğrultusundaydı.

     

    Ocak 1801’de, Rus Çarı Pavel, Don Atamanı Orlov’a tüm gücüyle Hindistan üzerine yürümesini emretti. Bir aydan fazla süren bir hazırlık aşamasından sonra Kazaklar, 22.507 asker ve 24 topla hareket etti. Kazaklar Volga nehrini geçtiğinde Çarın ölüm haberi geldi ve harekât durduruldu. Bu hareketten önce Rusya, Hindistan yolu üzerindeki Kafkaslar ve Batı Türkistan’da artık iyice yerleşmişti. Rusya İmparatorluğu’nun sınırlarını buralara kadar genişletmek için militarize ve modernleşmekte olan, otoriter Rus hâkimiyeti defalarca girişimlerde bulunmuş, başarılı ve bazen de başarısız savaşlarla bu mevkilere ulaşmıştı.

     

    1716-17 yıllarında Kazaklar ve Hıristiyanlığı yeni kabul etmiş olan Kabardeyler, Hive Hanlığı üzerine yürüdü. Kabardeyler’e Prens Bekoviç-Çerkasski önderlik ediyordu. Kazakların sayısı 800 kişiydi. Bu yürüyüş onlar için tam bir felaketle sonuçlandı. Kabardeyler’in önderinin derisi diri diri yüzülerek içine saman doldurulmuş ve Hive’nin ana girişinde asılmıştı.

     

    Bu başarısız harekâttan kısa bir süre sonra, I. Petro’nun da katıldığı 1722’deki Hazar harekăt düzenlendi. Rus birlikleri Terek’ten Derbent’e yol alır almaz Kartli hükümdarı Vakhtang (resmî statüsü İran Şahı’nın valisi) ona katılmak için Gence’ye hareket etti. Önceden kararlaştırıldığı gibi, Rus ve Gürcü birliklerinin Şirvan’da birleşmesi gerekiyordu. Karabağ’ın Ermeni meliklerinin grupları da burada onlara katılacaktı. Vakhtang Petro’yu, Gence’de üç ay bekledi. Sonunda, Petersburg’dan, Rus Çarı’nın harekâtı gelecek bahara kadar ertelediği haberi geldi. Osmanlı Devleti’nin Petro’yla anlaşması sonucunda, Kartli ve Kaheti, Osmanlı İmparatorluğu’nun etki alanında kalan topraklar olarak kabul edildi. Vali Vakhtang ailesi ve çevresiyle Rusya’ya sığınmak zorunda kaldı ve Moskova’da Gürcü kolonisi (topluluğu) kuruldu. Vakhtang’ın bu maceracı tutumu kendisi ve ailesi için felaketle, ülkesi için ağır kayıplarla sonuçlanmasına rağmen, Gürcistan’ın yerel hâkimlerinin, yaklaşık bir asır geçmişi olan başarısız Rusya’ya eğilim siyaseti bundan sonra da devam etti. Rusya da, Güney Kafkasya siyasetinde Hıristiyan dindaşları olan Gürcü ve Ermeni unsurları büyük ölçüde kullandı.

     

    Nadir Şah’ın Kartli’ye tayin ettiği Teimuraz, 1760’da Petersburg’a giderek, Çariçe Yelizaveta’ya önerilerini sundu. Onun planına göre, Rusya, Kartli ve Kaheti hükümdarlarına para ve askeri birlik sağlamalı, onlar da öncelikle kuzeyden gelen Lezgi saldırılarını önlemeli, sonra da bu askeri birliklerle beraber İran’ı işgal ederek, burada Rusya’nın işine gelecek kişiyi iktidara getirmeliydi. Teimuraz’ın bu önerisi Petersburg’da ciddiye alınmadı ve Teimuraz iki yıl sonra Rusya’da hayatını kaybetti.

     

    1768-74 Osmanlı-Rus savaşı sırasında Rus birlikleri Gürcistan’a girdi. Ancak General Totleben, yerel Gürcü valilerini görmezden gelerek onların çıkarlarını umursamadı. Onun yerine gelen diğer Rus generaller de aynı siyaseti yürüttü. 1772’de Gürcistan’ı terk eden Rus birlikleri, Gürcü hâkimlerini tekrar Osmanlı İmparatorluğu ve İran’la karşı karşıya getirdi. 1772 yılının sonunda, Kartli ve Kaheti hükümdarı İrakli, Rus Çariçesi II. Katerina’ya çağrıda bulunarak, Gürcistan’ı Rusya’nın himayesi altına almasını istedi. Haziran 1783’de, Kartli-Kaheti ve Rusya arasında Geogiyevski’de (Kuzey Kafkasya) antlaşma imzalandı. Antlaşma uyarınca, Kartli-Kaheti hükümdarı, İran ve diğer ülkelerin ülkesi üzerindeki otoritesini reddediyor, Rus İmparatoru’nun himayesi altına girdiğini ilan ediyordu. Kartli-Kaheti hükümdarları bağımsız bir dış politika yürütemezlerdi. Atacakları tüm adımların Rus hükümet temsilcileri tarafından onaylanması gerekirdi. Ayrıca gerektiğinde Rusya’nın yanında savaşa katılmaları şarttı. Rus tarafı da Kartli-Kaheti’nin içişlerine müdahale etmeyecek, İrakli ve ondan sonra gelecek olanları Gürcistan’ın hükümdarı olarak tanıyacak ve Gürcistan’ın düşmanlarını kendi düşmanı olarak kabul edecekti. Kartli-Kaheti’nin savunması için Rusya’nın burada iki piyade taburu bulundurması gerekiyordu. Kısa bir süre sonra, Rus birlikleri Tiflis’e girdi, Ocak 1784’te de II. İrakli, Rus İmparatoru’na sadakat yemini etti.

     

    Ruslar II. İrakli’yi, kendi otoritesini Azerbaycan yönünde yaymak için bir araç olarak görmekteydi. Rus temsilcinin talimatı üzerine İrakli, Azerbaycan hanları arasında entrika çevirmeye çalışıyor, bazı hanlara Rus Çarı adına hediyeler gönderiyor, Rusya’nın himayesine girmeleri için onları teşvik ediyordu. İrakli, zaman zaman tehdit edici mektuplar göndermekten de çekinmiyordu. İç yönetim haklarını elinde bulunduran İrakli, sınırlarını Ruslar aracılığıyla genişletmeyi de düşünüyordu. Gah-İlisu, Şeki-Şirvan’ın yanı sıra, Gence ve İrevan hanlıklarını da kendi topraklarına katmayı düşünüyordu. Bu isteği doğrultusunda, İrakli, (Osmanlı belgelerinde “Tiflis Hanı” olarak anılmaktaydı) birkaç kez İrevan ve Gence’ye hücum ederek, buraları geçici olarak işgal edebilmişti.

     

    Çok geçmeden, olayların gidişatı Rusya’nın Georgiyevsk Antlaşması’na ciddi yaklaşmadığını gösterdi. Rusya her şeyden önce, Kartli-Kaheti’yi dış müdahalelerden korumak için hiç acele etmedi. Dağıstanlı silahlı grupların saldırıları eskisi gibi devam etti. 1785’de Khunzakh hükümdarı Ömer Han Kaheti’yi ele geçirerek, İrakli’yi yıllık haraç vermek zorunda bıraktı. 1795’de, İran hâkimiyetini tanımayan “hain valiyi” cezalandırmak için Ağa Muhammed Şah Kacar, Kartli-Kaheti’yi ele geçirdi. Tiflis’i tarumar etti. Ancak o zaman Ruslar harekete geçti. 1796 yılının baharında, Gürcistan’ı koruma ve Ağa Muhammed Şah’tan intikam alma bahanesiyle, Derbent, Guba, Bakü, Salyan, Şamahı işgal edildi; ancak Petersburg’da iktidar değişikliği ve Pavel’in tahta geçmesinden sonra Rus hükümetinin planları değişti. Pavel, Rus birliklerini Gürcistan’dan çekti. 1798’de İrakli’nin ölümünden sonra oğlu Georgi’nin iktidarını tanımayan Rus hükümeti, doğrudan Gürcistan’ı yönetmeye karar verdi. İrakli’nin yıllarca hayal ettiği büyük bir Rus ordusu gönderildi. Ancak bu orduyla birlikte, Doğu Gürcistan’ı doğrudan yönetecek olan Kovalenski de Tiflis’e girdi. Aralık 1800’de, Rus hükümeti, Kartli-Kaheti yerel çarlığının ortadan kaldırılmasına ilişkin kararı kabul etti. Gürcistan’ın doğu kısmı Rus İmparatorluğu’nun yeni sömürgesi haline geldi. Rus hükümeti, işgalci faaliyetlerini genişletmek amacıyla uygun bir köprübaşı elde etmiş oldu.