Bölüm anahatları

  • 12.       Konu                          Gülistan Mukavelesi ve Sonrası     

    Konular:  Yeni sınır; Valiaht’in himayeye alınması; Hazar denizinin statüsü; Ermenilerin göçü;Hanlıklar devrinin sonu.

    Temel Okumalar:

    -          Süleyman Əliyarlı (red.), Azərbaycan tarixi, s. 602-611;

    -          Wikipedia’dan uygun makaleler;

    -           Youtube’dan değişik videolar.

    Ders Notları:

    Veliaht Abbas Mirza’nın komutasındaki Kızılbaş birliği de, sayısı oldukça artmış olan düzenli Rus ordusuna karşı direnemedi. 1813 yılına kadar Rus ordusu, İrevan ve Nahçıvan dışında, Güney Kafkasya’nın tamamını işgal etmiş, Tahran sarayını perişan etmişti. Savaşın tükettiği Kacar hâkimiyeti daha fazla direnemedi, hatta daha fazla toprak kaybından endişelenmeye başladı. Eylül 1813’te, Karabağ’ın Gülistan köyünde başlayan görüşmeler, 12 Ekim’de antlaşmayla sonuçlandı. İran tarafını Mirza Abul Hasan Şirazi ve Rus tarafını Başkomutan Nikolay Rtişşev temsil ediyordu. Söz konusu antlaşma statüko olarak (status quo ad prezenten ilkesi) kontrol altındaki toprakların Rusya’ya geçişini onaylar ve sınır çizgisini belirler (ikinci madde);  “Karabağ ve bugün Yelizavetpol adı altında eyalete dönüştürülen Gence hanlıkları, aynı zamanda Şeki, Şirvan, Derbent, Guba, Bakü ve Talış (bu hanlığın Rus imparatorluğu altında olan toprakları) hanlıklarının, bunun yanı sıra, Dağıstan, Megrelya ve Abhazya’nın… Rus İmparatorluğunun mülkiyeti olduğunu kabul eder” (üçüncü madde); Rus İmparatoru “İran Şahı tarafından İran devletinin varisi olarak belirlenecek veliahta, ihtiyaç duyulduğunda yardım etmeyi vaat eder” (dördüncü madde); Hazar Denizi’nin iki ülke gemileri için serbest olmasını, ancak burada sadece Rus askeri gemilerine geçiş hakkını beyan eder (beşinci madde); esirlerin değiştirilmesi prosedürünü (altıncı madde) vs. belirler.

     

    Kuzey Azerbaycan’ı işgal eden Rusya İmparatorluğu, zaman kaybetmeden bu topraklarda siyasi kontrolü sağlamaya başladı. Rus işgaline direnen Gence, Guba ve Bakü hanlıkları daha önce ortadan kaldırılmış, bu hanlıkların yönetimi askerlere geçmişti. Sırada, Kürekçay Antlaşması gibi belgelerle eski iç yönetim geleneğini koruyan, ancak gerçekte Rus askerlerinin kontrolünde bulunan bir dizi hanlık ve sultanlık vardı. Prens Aleksey Yermolov’un 1816’da Kafkasya’daki Rus birliklerinin başkomutanı görevine atanmasıyla, siyasi statüsü belirsiz kalan idari birimler konusunun çözümü hızlandı. Bu komutan Sisyanov hayranıydı ve bu bölgede sert siyasetten yana olduğunu da gizlemiyordu.

     

    Şekili İsmail Han’ın zehirlenerek öldürülmesi ve malvarlığına el konulmasının ardından, 1819’da Şeki Hanlığı resmen lağvedildi. Aynı yıl Kazah ve Şemşedil Sultanlıkları, bir sonraki yıl Şirvan Hanlığı lağvedildi. Yıllarca Ruslara hizmet etmiş olan Karabağlı Mehdi Kulu Han, General Madatov’un (Ermeni asıllıdır) entrikalarına dayanamayarak İran’a kaçtı. Hanlık iddiasında bulunan ve Rusların bir oyuncak gibi kullandığı Caferkulu Han da Rusya’ya sürgün edildi. Karabağ hanlarının malvarlığına el konuldu, hanlık resmen ortadan kaldırıldı. En son olarak Talış Hanlığı lağvedildi (1826).