Topic 13

13.       Konu                        1826-28 Rusya-İran Savaşı          

Konular:  Rusya ile yeni savaş; Savaşın gedişi; Rusların Güney Azerbaycan’da askeri ilerlemeleri.

Temel Okumalar:

-           Nesib Nesibli, Azerbaycan Tarihi. Millet, Devlet ve Siyaset, s. 206-208;

-          Süleyman Əliyarlı (red.), Azərbaycan tarixi, s. 611-618;

-          Wikipedia’dan uygun makaleler;

-           Youtube’dan değişik videolar.

Ders Notları:

Rusların yeni talancı, acımasız sömürge sistemi, Kuzey Azerbaycan’da yerli halkın, aynı zamanda varını yoğunu ve hâkimiyetini kaybetmiş olan eski yönetici kesimin hoşnutsuzluğuna yol açtı. Gülistan Antlaşması imzalandıktan sonra, Kuzey’in neredeyse tüm bölgelerinde art arda isyanlar çıktı. 1813’te Derbent halkı keyfi yönetimi protesto etti. İsyancıların lideri ve onlarca insan öldürüldükten sonra isyan bastırıldı. Bir sonraki yıl Şeki halkı keyfi yönetime karşı ayaklandı. Kazah, Şemşedil ve Borçalı’da toplu itaatsizlik kalıcı hale gelmişti. Derbent-Guba bölgesinde, Şeyhali Han’ın Rus hâkimiyetine karşı mücadelesi kesintisiz 20 yıl sürdü (1822’deki ölümüne kadar). Çeşitli biçimlerdeki çatışmalar, yerli halkın yeni Rus hâkimiyetini kabul etmediğini göstermekteydi. Az çok bilinen yerel yöneticilerin neredeyse hiçbiri artık Ruslarla işbirliği yapmıyor, çoğu İran’a sığınarak, şahtan servetini ve hâkimiyetini geri kazanmak için yardım istiyordu. Bununla birlikte, ayrı ayrı bölgelerde Rus yöneticilerin yerli Türklerden paralı süvari grupları topladığı da bilinmektedir. Burada Ermeniler, Rus hâkimiyetinin güvendiği başlıca unsurdu. Onlar, çeşitli amaçlar için kullanılıyordu.

Kacar hâkimiyeti, yerel güçleri destekliyor ve her şeyden önce onlara manevi destek vermeye çalışıyordu. Kuzey’den İran’a göç eden hanlar ve diğer asilzadeler de Şah sarayını Rusya’ya karşı yönlendirmekteydi. Veliaht Abbas Mirza, ilk savaşın ardından askeri ve yönetim sisteminde bazı reformlar gerçekleştirmiş, yeni savaşla kaybedilmiş toprakları ve konumları geri kazanmayı düşünüyordu. Aynı zamanda, Osmanlı İmparatorluğu’na defalarca elçiler gönderilmiş, Rusya’ya karşı birlikte savaş açılması teklif edilmişti. 1826’da, Mirza Ağa Bey başkanlığındaki heyet Çıldır Beylerbeyi Hakkı Paşa’ya giderek temsil ettiği devletin isteklerini bir daha dile getirmişti. Önceki savaşta İrevan ve Nahçıvan hanlıklarını işgal edemediğinden memnun olmayan Rusya, yeni savaşla bu “eksiği” düzeltmek istiyordu.

Yeni, ikinci Rus-İran savaşı 1826’da başladı. Bu savaş, çeşitli kaynaklarda ayrıntılarla ele alındığından burada sadece birkaç noktayı vurgulamak uygun olacaktır. Savaş, İran ordusu için başarılı bir şekilde başladı. İran ordusu, Aras nehrini geçtikten sonra birkaç çatışmada Rus birliklerini ezdi. Ancak Şuşa’nın kuşatmasına takılıp kalan Abbas Mirza, dağınık Rus güçlerinin birleşmesine olanak sağladı. Bütün Kuzey Azerbaycan’ı saran yerel ayaklanmalar da iyi koordine edilemedi. Toparlanan Rus güçleri, yeni tayin edilen General Paskeviç komutasında Şemkir ve Gence’deki çatışmalarda İran ordusunu ezdi. Bu çatışmalardan sonra tamamen dağılmış olan İran birlikleri alelacele Aras’ın güney tarafına geçmeye başladı. Rus birlikleri, taktiksel avantajdan yararlanarak Nahçıvan ve İrevan hanlıklarının üzerine yürüdü. İrevan çevresinde stratejik açıdan önemli konumları ele geçirdikten sonra, Rus birlikleri İrevan kalesini kuşattı. Kanlı savaşlardan sonra, Ekim 1827’de İrevan düştü. Güneye giden yol açıldı. Hızlı operasyonlarla Eher, Merend, daha sonra 13 Ekim’de Tebriz işgal edildi. Ruslar askeri operasyonları genişletmekteydi. Urmiye’nin ardından Erdebil de işgal edildi. Burada bulunan Şeyh Safi Kütüphanesi yağmalandı.