KDS ile Oturum AçınBölüm anahatları
-
Bu kısımda Perviz Nâtil Hanleri'nin Vezn-i Şi'r-i Fârsî (وزن شعر فارسی) adlı eserinden küçük alıntı üzerinden konu işlenmektedir.
علم عروض
بحر، اصطلاحی در عروض جزء نخست و ثابت نام هر یک از اوزان شعری و یا مجموعهای از اوزان نزدیک به هم، به معنی کمّیتی از کلام موزون که از تکرار یکی از ارکان اصلی عروضی
و یا از ترکیب چند رکن پدید میآید. هر یک از بحور نامی دارد که ماخوذ از کیفیت موسیقیایی آن است، مانند بحر متقارب و بحر قریب که نخستین از تکرار «فَعولُن» (به نشانه - -) و ثانی از ترکیب ارکان مَفاعیلُن/مَفاعیلُن/فاعلاتُن» (به نشانه - - -/ - - -/ - - -) به دست میآید.
تاریخچۀ عروض
در کتب عروض فارسی و تازی، بنیانگذاری عروض و در نتیجه ابتکار استخراج و تدوین بحور اولیه شعر عرب و طبقهبندی آنها در دوایر پنجگانه، به خلیل بن احمد فراهیدی (د ۱۷۰ق) نسبت داده شده است لیکن برخی از محققان معاصر، بر پایه مطالعات در زمینه وزن شعر در ایران پیش از اسلام و نیز با استناد به تحقیق ابوریحان بیرونی (د ۴۴۰ق) درباره وزن شعر هندوان در زبان سنسکریت و ایراد شبهه وی، چنین انتسابی را روا نمیدانند و گاهی در آن تردید کرده، و یا بر آن رفتهاند که خلیل بن احمد، خود این دانش و این شیوه را از اوزان شعر آریایی و سنسکریت و یونانی و لاتینی (زبانهای هند و اروپایی خویشاوند فارسی) اخذ و اقتباسکرده است.
خلیل بن احمد و برخی دیگر از قدمای عروضیان، بحور را حاصل از ۸ رکن اصلی میدانستند، از این قرار: مفاعیلن، فاعلاتن، مستفعلن، فعولن، فاعلن، متفاعلن، مفاعلتن و مفعولاتُ.
به سخن دیگر، تمامی بحرها و اوزان شعری از ارکان یاد شده - اعم از سالم یا مزاحف - ساخته میشود.
برخی از عروضیان، همچون شمس قیس رازی و خواجه نصیرالدین طوسیدو رکن دیگر به ارکان هشتگانه منسوب به خلیل بن احمد افزودند: «فاع لاتن» و «مس تفع لن».
سه رکن فاعلن، مفاعلتن و متفاعلن را خاص شعر عرب شمردهاند و در نتیجه، ارکان شعر پارسی را ۷ دانستهاند. تفاوت «فاع لاتن» و «مس تفع لن» با فاعلاتن و مستفعلن، از نظر شمس قیس رازی در ترکیب اسباب و اوتاد آنهاست؛ اما اغلب عروضیان قدیم، بنا را همان ۸ رکن نهادهاند و میان فاعلاتن با فاع لاتن و مستفعلن با مس تفع لن، تفاوتی قائل نشدهاند، چرا که به لحاظ ایقاعی و لحن موسیقیایی، فرقی ندارند.از تکرار متوالی هر یک از ارکان اصلی، ۷ بحر متفقالارکان، و از ترکیب آنها ۱۲ بحر مختلف الارکان حاصل میشود.