Konu özeti

  • SİYASAL SÜREÇ VE T.C.ANAYASALARI (21 TE’si, 24 TE’si, 61 Anayasası, 82 Anayasası)

    1982 ANAYASASI (7 Kasım 1982, 177 maddeli)

                1982 Anayasası, Kurucu Meclis tarafından hazırlanarak, 7 Kasım 1982 tarihinde halkoyuna sunuldu. Yapılan oylama sonunda Türk halkının %95'e yakın bir kısmının kabulü ile yürürlüge konuldu. 177 maddeli 1982 Anayasası 7 kısımdan olusmaktadır.

    -BASLANGIC KISMI

    -BIRINCI KISIM:genel esasları,

    -IKINCI KISIM:Temel ve kisi hak ve görevlerini,sosyo-ekonomik,siyasi hak ve görevlerini,

    -ÜCÜNCÜ KISIM:Cumhuriyetin temel organlarına(yasama-yürütme-yargı)iliskin maddeleri,

    -DÖRDÜNCÜ KISIM:mali ve ekonomik yükümlülükler ile ilgili konuları,

    -BESINCI KISIM: Inkılap kanunlarının korunması hakkındaki maddeleri,.

    -ALTINCI KISIM: Gecici hükümleri icerir.

    -YEDINCI KISIM: Son hükümler bölümü olup, Anayasanın degistirilmesi, secimlere ve halk oylamasına katılma ile anayasanın yürürlüge girmesi gibi maddeleri icerir.

                82 ANAYASASINA GÖRE:

    -Yasama yetkisi:  7nci maddeye göre "yasama yetkisi Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez"

    -Yürütme yetkisi:  Anayasanın 8inci maddesine göre "Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaskanı ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir".

    -Yargı yetkisi: 9.maddeye göre"yargı yetkisi, Türk milleti adına bagımsız mahkemelerce kullanılır".

                82 Anayasasının degistirilemeyecek hükümleri sunlardır:

    ¶ .1inci maddede yer alan hüküm:"Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir"

    ¶. 2nci maddede Türkiye Cumhuriyetinin degistirilemeyecek olan nitelikleri su sekilde sıralanmaktadır.(a).toplumun huzuru, milli dayanısma ve adalet anlayısı icinde, insan haklarına saygılı, (b).Atatürk milliyetciligine baglı, (c).baslangıcta belirtilen temel ilkelere dayanan, (d).demokratik, (e).laik ve sosyal bir hukuk devleti.

    ¶. 3üncü maddede düzenlenen (a).Türkiye Devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkcedir.(b).Bayragı, sekli kanunla belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayraktır.(c).Milli marsı Istiklal Marsıdır.(d).Baskenti Ankara'dır.

    ¶. Anayasanın 4üncü maddesi ile, Anayasanın yukarıdaki hükümlerinin(1-2-3) degistirilemeyecegi ve degistirilmesinin teklif edilemeyecegi düzenlenmistir.

    =======================================

    82 Anayasası'nın bazı maddeleri sunlardır:

    #  TÜRKIYE BÜYÜK MILLET MECLISININ GÖREV VE YETKILERI

    MADDE 87[Genel Olarak]:TBMM'nin görev ve yetkileri;kanun koymak,degistirmek,kaldırmak; Bakanlar Kurulu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde kararname cıkarma yetkisi vermek; bütce ve kesin hesap kanun tasarılarını görüsmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savas ilanına karar vermek; milletlerarası andlasmaların onaylanmasını uygun bulmak, TBMM üye tamsayısının 3/5'ünün cogunlugunun kararı ile genel ve özel af ilanına, mahkemelerce verilip kesinlesen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek,Anayasanın diger maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak,görevleri yerine getirmektir.

    MADDE 93 [Toplanma ve tatil]: TBMM, her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliginden toplanır. Meclis, bir yasama yılında en cok üc ay tatil yapabilir; ara verme veya tatil sırasında, dogrudan dogruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaskanınca toplantıya cagrılır. Meclis Baskanı da dogrudan dogruya veya üyelerin 1/5'nin yazılı istemi üzerine, Meclisi toplantıya cagırır. Ara verme veya tatil sırasında toplanan TBMM'ye, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu görüsülmeden ara verme veya tatile devam edilemez.

    MADDE 96 [Toplantı ve karar yeter sayısı]: Anayasada, baskaca bir hüküm yoksa, TBMM üye tamsayısının en az 1/3'ü ile toplanır ve toplantıya katılanların salt cogunlugu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hic bir sekilde üye tamsayısının 1/4'ünün bir fazlasından az olamaz. Bakanlar Kurulu üyeleri, TBMM'nin katılamadıkları oturumlarında, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en cok iki oy kullanabilir.

    #  CUMHURBASKANI

    MADDE 104 [Cumhurbaskanının Görev ve Yetkileri]: Cumhurbaskanı Devletin basıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birligini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu calısmasını gözetir. Bu amaclarla Anayasanın ilgili maddelerinde gösterilen sartlara uyarak yapacagı görev ve kullanacagı yetkiler sunlardır:

    (a).Yasama ile ilgili olanlar:  Gerekli gördügü takdirde,yasama yılının ilk günü TBMM'de acılıs konusmasını yapmak;TBMM'yi gerektiginde toplantıya cagırmak; Kanunları yayımlamak; Kanunları tekrar görüsülmek üzere TBMM'ye geri göndermek; Anayasa degişikliklerine iliskin kanunları gerekli gördügü takdirde halkoyuna sunmak; Kanunların, kanun hükmündeki kararnamelerin, TBMM Ictüzügünün Anayasa'ya sekil veya esas bakımından aykırı oldukları gerekcesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davası acmak; TBMM secimlerinin yenilenmesine karar vermek.

    (b).Yürütme alanına iliskin olanlar:  Basbakanı atamak ve istifasını kabul etmek; Basbakanın teklifi üzerine bakanları atamak ve görevlerine son vermek; Gerekli gördügü hallerde Bakanlar Kuruluna baskanlık etmek veya Bakanlar Kurulu baskanlıgı altında toplantıya cagırmak; Yabancı devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek; Milletlerarası andlasmaları onaylamak ve yayımlamak; TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Baskomutanlıgını temsil etmek; Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar vermek; Genelkurmay Baskanını atamak; Milli Güvenlik Kurulunu toplantıya cagırmak; Milli Güvenlik Kuruluna Baskanlık etmek; Baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu kararıyla sıkıyönetim veya olaganüstü hal ilan etmek ve kanun hükmünde kararname cıkarmak; Kararnameleri imzalamak; Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebi ile belirli kisilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak; Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Baskanını atamak; Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, arastırma ve denetleme yaptırtmak; Yüksekögretim Kurulu üyelerini secmek; Üniversite rektörlerini secmek.

    (c).Yargı ile ilgili olanlar:  Anayasa Mahkemesi üyelerini, Danıstay üyelerinin dörtte birini, Yargıtay Cumhuriyet Bassavcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Bassavcıvekilini, Askeri Yargıtay üyelerini, Askeri Yüksek Idare Mahkemesi üyelerini, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerini secmek; Cumhurbaskanı, ayrıca Anayasada ve kanunlarda verilen secme ve atama görevleri ile diger görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır.

    #  BAKANLAR KURULU

    MADDE 113 [Bakanlıkların kurulması ve bakanlar]: Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve teskilatı kanunla düzenlenir. Acık olan bakanlıklarla izinli veya özürlü olan bir bakana, diger bir bakan gecici olarak vekillik eder. Ancak, bir bakan birden fazlasına vekillik edemez. TBMM kararı ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanlıktan düser. Basbakanın Yüce Divana sevki halinde hükümet istifa etmis sayılır. Herhangi bir sebeple bosalan bakanlıga en gec onbes gün icinde atama yapılır.

    #  YARGI

    MADDE 148 [Anayasa Mahkemesinin Görev ve Yetkileri]: Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM Ictüzügünün Anayasaya sekil ve esas bakımlarından uygunlugunu denetler. Anayasa degişikliklerini ise sadece sekil bakımından inceler ve denetler. Ancak, olaganüstü hallerde, sıkıyönetim ve savas hallerinde cıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin sekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılıgı iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dava acılamaz. Kanunların sekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın, öngörülen cogunlukla yapılıp yapılmadıgı; Anayasa degişikliklerinde ise, teklif ve oylama cogunluguna ve ivedilikle görüsülemeyecegi sartına uyulup uyulmadıgı hususları ile sınırlıdır. Sekil bakımından denetleme, Cumhurbaskanınca veya TBMM üyelerinin 1/5'i tarafından istenebilir. Kanunun yayımlandıgı tarihten itibaren on gün gectikten sonra, sekil bozukluguna dayalı iptal davası acılamaz; def'i yoluyla da ileri sürülemez. Anayasa Mahkemesi; Cumhurbaskanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıstay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek Idare Mahkemesi Baskan ve üyelerini, Bassavcılarını, Cumhuriyet Bassavcıvekilini, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıstay Baskan ve üyelerini görevleriyle ilgili suclardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Bassavcısı veya Cumhuriyet Bassavcıvekili yapar. Yüce Divan kararları kesindir. Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diger görevleri de yerine getirir.

    Kaynaklar:

    Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

    Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

    Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

    Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

    Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

    Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

    Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

    Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

    Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

    Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

    Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

    Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

    Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

    Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

    Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

    Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

    Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

    Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

    Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

    Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

    Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

    Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

    Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

    Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

    İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

    İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

    İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

    İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

    Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

    Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

    Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

    Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

    Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

    Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

    1959.

    Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

    Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

    Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

    Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

    Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

    Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

    Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

    Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

    Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

    Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

    Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

    Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

    Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

    Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

    Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

    Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

    Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

    Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

    Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.



    • LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI

      LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI VE SONRASINDAKİ SİYASAL GELİŞMELER

       

       

      Kaynaklar:

      Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

      Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

      Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

      Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

      Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

      Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

      Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

      Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

      Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

      Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

      Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

      Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

      Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

      Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

      Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

      Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

      Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

      Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

      Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

      Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

      Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

      Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

      Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

      Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

      İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

      İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

      İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

      İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

      Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

      Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

      Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

      Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

      Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

      Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

      1959.

      Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

      Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

      Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

      Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

      Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

      Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

      Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

      Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

      Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

      Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

      Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

      Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

      Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

      Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

      Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

      Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

      Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

      Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

      Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

       



      • LOZAN SİSTEMİ

        LOZAN SİSTEMİ

         

        Kaynaklar:

        Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

        Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

        Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

        Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

        Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

        Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

        Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

        Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

        Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

        Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

        Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

        Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

        Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

        Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

        Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

        Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

        Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

        Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

        Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

        Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

        Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

        Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

        Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

        Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

        İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

        İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

        İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

        İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

        Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

        Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

        Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

        Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

        Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

        Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

        1959.

        Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

        Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

        Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

        Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

        Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

        Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

        Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

        Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

        Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

        Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

        Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

        Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

        Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

        Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

        Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

        Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

        Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

        Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

        Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

         



        • BATI TRAKYA

          BATI TRAKYA AÇISINDAN AZINLIK REJİMİNİ BELİRLEYEN ULUSLARARASI METİNLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ:  Söz konusu uluslararası metinleri üç kategori altında incelemek mümkündür. Birincisi, 1830 ve 1881 metinlerini içine alan 19.yy azınlıkları koruma antlaşmalarıdır. İkincisi, Batı Trakya'nın Osmanlı'nın elinden çıktığı 1912 Balkan Savaşı sonrasında, Yunanistan ile Osmanlı İmparatorluğu arasında ikili bir anlaşma olan 1913 metni, Üçüncüsü de, Milletler Cemiyeti sistemine bağlı olarak yapılmış olan 1920 Yunan Sevr'i ve 1923 Lozan Antlaşması olarak sayılabilir. 1926, 1930 ve 1933 metinleri ise, Lozan Antlaşması'na bağlı olarak düşünülebilir.

          1830 Protokolü ve 1881 İstanbul Sözleşmesi:  Birinci metin, Yunanistan'ın bağımsız olduğu andaki topraklarla, yani Mora ve Attik yarımadaları ile civar adalarla, ikincisi de Teselya'yla ilgilidir. Yani, bu iki metin Batı Trakya için geçerli değildir. Geçerli oldukları yerlerde de, 1923 nüfus değişimi sonucu Müslüman kalmadığından, etkisiz birer metin niteliğindedirler.

          1913 Atina Antlaşması ve 3 Numaralı Protokol:  Bu antlaşma da, genel bir antlaşma olmayıp, Girit Adası dahil olmak üzere Teselya'dan Batı Trakya'nın batı sınırına kadar bugün Yunanistan'ın sahip olduğu bölge için yapılmıştır. 1913 metni, Yunanistan ile Türkiye arasında halen tartışma konusudur. Yunanistan 1981'de Türkiye'ye verdiği notalarda, bu 1913 Antlaşması'nı, ve ilginçtir ki 1920 Yunan Sevri'ni bile, "tek taraflı olarak Yunanistan'a azınlıkları koruma yükümlülüğü  getirdiği için" reddetmektedir. Yunanistan'ı azınlıklar açısından bağlayan genel bir antlaşma olan 1920 Yunan Sevri'ni hiç yapılmamış varsayarak, doğrudan doğruya 1913'ten 1923'e geçmektedirler. Ancak burada, 1913 metni açısından önemli bir nokta vardır; bu da antlaşmaya eklenen 3 adet protokoldür. 3 Numaralı Protokol  ile, azınlık koruma hükümleri, yalnızca "Yunanistan'a bırakılan topraklar" için değil, "Yunanistan'ın bütün toprakları" için geçerli kılınmıştır. 3 Numaralı Protokol imzalandığında Yunanistan henüz Batı Trakya'ya(ve 12 Ada'ya) sahip değildir ama halefiyet ilkesine göre  bu protokol, Yunanistan'ın şu andaki topraklarına veya ileride herhangi bir şekilde üzerinde Müslümanlar yaşayan bir toprağa sahip olacak olursa, o toprağa da uygulanmak zorundadır. (Venizelos Lozan'da, 19 Aralık 1922 oturumunda, Türkiye'deki azınlıkların korunması hükümleri görüşülürken, 1913 metnini okuyarak, yeni Türkiye'nin de böyle geniş güvenceler vermesi gerektiğine örnek olarak göstermiştir).

          1920 Yunan Sevr'i:  Sevr Antlaşması, daha öncesindeki azınlık antlaşmalarından önemli bir farklılık göstermektedir; çünkü geneldir; ve bütün azınlıklara "bütün Yunanistan toprakları"nda uygulanacaktır. Başlangıç Bölümünde , Antlaşma'nın "Yunanistan'ın bundan sonra edinebileceği topraklar için de" geçerli olduğu açıkca belirtilmiştir. Yani, Sevr Antlaşması'nın Batı Trakya ve Oniki Ada'ya uygulanabilirliğini ileri sürmek için, 3 Numaralı Protokolü incelerken yaptığımız gibi halefiyet ilkelerine  ihtiyaç duymak bile gereksizdir.

          Bununla birlikte Yunanistan, yine 1981'de Türkiye'ye yolladığı notalarda, Sevr Antlaşması ile bağlı olduğunu reddetmektedir. Ancak olayın başlangıcına bakıldığında, Batı Trakya'yı Bulgaristan'dan alarak Müttefiklere veren 1919 Neuilly Antlaşması'nın 16.maddesi, Yunanistan'ın başlıca Müttefik ve Ortak Devletlerle antlaşma imzalayarak, kendi sınırları içindeki azınlıkları koruyacağı hükmünü getirmekte, ve ardından gelen Sevr'de ise, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya ve Yunanistan arasında Trakya konusunda imzalanan antlaşmanın 3.maddesi ile Yunanistan bu korumanın Batı Trakya'ya da uygulanacağını kabul etmekteydi. Ancak Yunan Dışişlerine göre, Sevr Antlaşması'nın hükümleri, Müslüman azınlıklar açısından Lozan Antlaşması'nın 37-45nci maddeleriyle  aynıdır ve ilki (yani Sevr) değil sonraki (yani Lozan) geçerli olmalıdır. Üstelik Yunan makamlarına göre, Lozan'a ekli XVI Numaralı Protokolün  içeriğinden olsun (ki bu protokole göre Sevr'in azınlıklarla ilgili maddeleri geçerli kılınıyordu), Sevr Antlaşması'nın 1-16. maddeleri hükümlerinden ve Başlangıç Bölümünden   olsun, Sevr'in hiçbir biçimde Yunanistan'a azınlıkların korunması açısından yükümlülük getirmediği anlaşılmalıdır. Ancak gerçek şudur ki, Lozan Antlaşması 1920 Yunan Sevri'ni kaldırmak şöyle dursun, XVI Numaralı Protokol  ile onu yinelemiştir. Nitekim, Yunanistan bunun ardından, o zamana dek onaylamamış olduğu Sevr Antlaşması'nı 29 Eylül ve 30 Ekim 1923 tarihli tasdik belgeleriyle onaylamıştır.

          1923 Lozan Antlaşması:  Batı Trakya Türkleri için, Sevr genel bir azınlık koruma rejimi , Lozan sistemi ise özel bir azınlık koruma rejimidir. Dolayısıyla da Lozan sistemi, Batı Trakya için tümüyle ve tartışmasız olarak geçerlidir. Lozan sistemi, 30 Ocak 1923 Nüfus Mübadelesi sözleşmesi, 24 Temmuz 1923 Barış Antlaşması'nın 37-45nci maddeleri, ve nüfus değişimi sözleşmesinden doğan sorunları sonuçlandıran 1926 Atina ile 1930 ve 1933 Ankara Antlaşmaları'ndan oluşmaktadır.

          Özetle ,Yunan makamlarının Batı Trakya'ya (ve ayrıca Oniki Ada’da oturmakta olan Müslümanlara) yönelik azınlık hakları yükümlülükleri, tarihsel olarak üç şekilde belirlenmiştir: (1).Lozan Antlaşması'nın 37.-45.maddeleri; (2).Yunanistan'daki azınlıkların korunmasına ilişkin Sevr Antlaşması'nın hükümleri; (3).Sevr'de Trakya konusunda imzalanmış antlaşmanın hükümleri.

          Kaynakla:

          Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

          Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

          Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

          Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

          Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

          Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

          Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

          Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

          Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

          Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

          Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

          Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

          Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

          Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

          Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

          Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

          Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

          Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

          Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

          Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

          Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

          Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

          Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

          Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

          İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

          İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

          İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

          İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

          Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

          Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

          Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

          Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

          Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

          Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

          1959.

          Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

          Kurtuluş, Ümit, Batı Trakya’nın Dünü Bugünü, Ankara 1979.

          Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

          Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

          Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

          Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

          Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

          Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

          Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

          Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

          Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

          Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

          Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

          Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

          Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

          Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

          Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

          Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

          Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

          Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

           



          • BULGARİSTAN’DA TÜRK VARLIĞI

            Bulgaristan topraklarında Osmanlı hakimiyeti, 1396’da başlamış ve yaklaşık 500 yıl sürmüştür. Bulgaristan, 1878 Berlin Antlaşmasıyla muhtar bir Prenslik  haline gelmiş, 1908'de de bağımsız bir devlet  olmuştur. Bulgaristan'da II.Dunya Savaşına kadar süren Krallık dönemi, savaş-sonrası döneme oranla Türk azınlıgın kısmî bir serbestlik icinde oldugu ve belli haklardan yararlanabildigi bir dönem olmuştur. Azınlık hakları acısından Bulgaristan'daki Türklerin statüsünü inceledigimizde:

             (1).1913 İstanbul Barış Antlaşması(29 Eylül 1913):  1912-3 Balkan Savaşları sonunda imzalanan bu antlaşma ve ekleri ile, Osmanlı Devleti toprak kaybına ugramakla beraber, daha önceki antlaşmalarda oldugu gibi, Türk azınlıgın hak ve hürriyetleri güvence altına alınıyordu.Antlaşmaya göre Türk azınlıgı, Bulgarların yararlandıkları bütün medeni ve siyasi haklardan yararlanacaktı; Türk-Müslüman azınlıgın, Bulgarlar gibi din ve ayin hürriyeti olacaktı; Bulgaristan'daki Türk-İslam azınlıgı, okullar, vakıflar, cemaat ve müftülükler, dil, din, örf ve adet konularında haklara sahip olacaklardı.

            (2).Neuilly Barış Antlaşması(27 Kasım 1919) [1947 Paris Barış Antlaşması ile yürürlükten kaldırıldı]:  Bulgaristan 1.Dünya Savaşından yenik cıktıktan sonra, imzaladıgı Neuilly Barış Antlaşması ile dil, din, ırk ve milliyet ayırımı gözetmeyerek topraklarında yaşayan azınlıklara tam eşitlik tanımaktadır. Bulgaristan ayrıca, azınlıkların korunması ile ilgili hükümlerin, Anayasa degerinde hükümler oldugunu tanımış bulunmaktadır. Neuilly Barış Antlaşması ile konulan bu hükümler, milletlerarası taahhütler ve Milletler Cemiyeti güvencesi altında bulunmaktadır.

            (3).1925 Türk-Bulgar Dostluk Antlaşması(18 Ekim 1925):  Neuilly Barış Antlaşması, 1947 tarihli Paris Barış Antlaşması yürürlükten kaldırılmış olmasına karşılık, 1925'te Ankara'da imzalanan Dostluk Antlaşması ile, Neuilly'nin azınlıklar ile ilgili hükümleri, bu 1925 Dostluk Antlaşmasının ayrılmaz bir parcası olması dolayısıyla, halen yürürlüktedir.

            1925 Dostluk Antlaşmasının ek Protokolünün A bölümünde , Bulgaristan'da yaşayan Türk-Müslüman azınlıgın durumu öngörülmektedir. Bu hükümle Bulgaristan'da yaşayan Türk-Müslüman azınlıgı, Neuilly Antlaşmasındaki “azınlıkların korunması” hükümlerine tabi olacaktı. Neuilly Barış Antlaşmasında, azınlıkların korunmasına dair hükümler, Birinci Dünya Savaşı sonunda imzalanan barış antlaşmalarında öngörülen genel statü niteliginde hükümlerdir. 1925 Ankara Dostluk Antlaşmasının ek Protokolu ile Neuilly'e atıf yapılmakla bu hükümler, 1925 Dostluk Antlaşmasının ayrılmaz bir cüz'ü, parcası olmuşlardır. Böylece Neuilly Barış Antlaşmasının azınlıklarla ilgili hükümleri, Neuilly'nin yürürlügüne baglı kalmaksızın Ankara Dostluk Antlaşmasının hükümleri sayılmaktadır.

            Dostluk Antlaşmasının F Bendi  ise, 1913 Barış Antlaşması'nın --iki devlet arasında sınırı belirleyen bölümü dışında-- diger hükümlerin sona erdigi ve gecerliginin kalmamış oldugunun acık beyanıdır. 1919 Neuilly Barış Antlaşmasında mevcut, azınlıkların korunması ile ilgili hükümler, genel nitelikli azınlık hakları niteligindedir. Antlaşmada azınlıgın korunması genel bir statüye tabi olmaktadır. Neuilly Antlaşmasına Türkiye bizzat taraf olmamakla birlikte, Bulgaristan'da yaşayan Türk-Müslüman azınlıgı da bundan yararlanacaktır. Ayrıca 1913 Antlaşması ile de, Bulgaristan'da yaşayan Müslümanların statüleri düzenlendigi gibi, 2 Nolu Ekte de Müftülere Ait Sözleşmede  de, Bulgaristan'da yaşayan Müslümanların din, vicdan ve ibadet hürriyeti garanti altına alınmaktadır.

            Sonuçta, iki taraflı 1913 İstanbul Antlaşması ve Türkiye'nin taraf olmadıgı 1919 Neuilly Antlaşması’na ragmen, 1925 Dostluk Antlaşmasına ihtiyac duyuldu. Cünkü 1913 İstanbul Barış Antlaşması’nın gecerliligini yitirmiş bazı noktaları belirmişti:örn. 1913 Antlaşmasının 8.maddesi  Osmanlı Padişahının Halife olarak ünvanının hutbelerde okunacagını öngörmekteydi; ancak 1924 itibarıyla artık Hilafet makamı kalmamıştı.Ayrıca 9.madde  Osmanlı ülkesinde bulunan Bulgarların diger Hıristiyanlara tanınan haklardan yararlanacagı da öngörülmektedir. Bu hüküm de Lozan Barış Antlaşmasının 28nci maddesi ile kaldırılan kapitülasyonlara dayandıgından hüküm ifade etmemektedir. Dahası, 1913 Antlaşmasına baglı 2 Nolu Ekte yer alan Müftülere Müteallik Mukavelename  de 1925 yılının şartlarına, yani Cumhuriyet Türkiyesine ve Anayasasına,  uymamaktadır. (örn.yeni TC'nin Cumhurbaşkanının, Bulgarıstan'daki Türklerin başmüftüsüne dini bir hizmet olan menşur vermesi).

            1925 Dostluk Antlaşması’nın azınlıklarla ilgili hükümleri, statü düzenleyen hükümler oldugundan, tek taraflı da degiştirilemeyecegi gibi sona ermesi de süre ile de kayıtlı olamaz. Ayrıca, Türk azınlıgın korunması sorunu, Bulgar devletinin kuruluşunun temel yapılarında yer almış, Bulgar devletinin kuruluşu, azınlık haklarının korunması şartına tabi tutulmuştu. Ondan sonraki bütün antlaşmalarda aynı hükümler yer almıştır.

            BMTeşkilatı tarafından kabul edilen 1948 tarihli Génocide(Jenosid) Sözleşmesi , 1948 tarihli "İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi"  ve 35 devlet tarafından 1 Ağustos 1975'te imzalanan Helsinki Nihaî Senedi  de tüm dünya ülkelerini ilgilendirmektedir. 1968 tarihli Göç Antlaşması , Yakın Akrabaları 1952 yılına kadar Türkiye'ye Göç Etmiş Olan Türk Asıllı Bulgar Vatandaşlarının Bulgaristan Halk Cumhuriyetinden Türkiye Cumhuriyetine Göç Etmeleri Hakkında bir antlaşmadır. 3 Aralık 1975 Türkiye-Bulgaristan Deklarasyonu, Türkiye ile Bulgaristan arasında iyi komşuluk ve işbirligi prensiplerine dayanmaktadır. Bu antlaşmaların yanısıra, Bulgar Anayasası  da, çeşitli yönlerden Türk azınlıgın korunması bakımından önem taşımaktadır. Örneğin, 1947 Anayasası’nın 71nci maddesine göre, "Bulgaristan Halkçı Cumhuriyetinin bütün vatandaşları kanun önunde eşittir". 1971 Anayasası’nda da Bulgar vatandaşlarına, onların etnik menşelerine bakılmaksızın temel haklar tanınmaktaydı.

            Kaynaklar:

            Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

            Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

            Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

            Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

            Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

            Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

            Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

            Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

            Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

            Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

            Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

            Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

            Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

            Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

            Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

            Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

            Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

            Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

            Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

            Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

            Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

            Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

            Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

            Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

            İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

            İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

            İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

            İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

            Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

            Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

            Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

            Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

            Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

            Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

            1959.

            Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

            Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

            Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

            Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

            Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

            Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

            Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

            Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

            Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

            Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

            Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

            Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

            Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

            Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

            Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

            Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

            Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

            Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

            Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.



            • KIBRIS SORUNU

              Kıbrıs, 1878’e kadar 308 yıl Osmanlı idaresi altında kaldı. 1877 yılında Ruslarla başlayan savaşların Osmanlı Devleti aleyhine sonuçlanması ve Ayastefanos Antlaşması'nın imzalanması üzerine Osmanlılar, Rus tehdidi ve Batı baskısı altında Kıbrıs'ı geçici bir süre için 'mülkiyeti Padişaha ait olmak üzere'  İngiliz yönetimine devretmek zorunda kaldı (1878). İngilizlerin Ada'ya gelmesi ve Rumlara göz yumması ile ENOSİS =yani İLHAK uğraşları yoğunlaştı. İngiltere, 1914’te Ada'yı ilhak etti; ancak Osmanlı Devleti bunu tanımadı. 1923 Lozan Antlaşması’nda Kıbrıs’ın İngiltere 1914’teki ilhakı tanındı. Kıbrıs’ta, 1925'ten itibaren 'İngiliz tacına bağlı bir sömürge' statüsü uygulandı. Kilisenin girişimiyle gerçekleşen 1950 tarihli plebisit'ten sonra, Kıbrıs'ın Yunanistan'a ilhakı için Kilise ile Yunan hükümeti daha sıkı bir işbirliği yaptı. Yunan hükümeti meseleyi, Birleşmiş Milletler'e götürdü. 1954’de "self-determinasyon" hakkının tanınması esasına dayanan Yunanistan teklifi, Yunan delegesi tarafından Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreterliği'ne verildi.

              KIBRIS SORUNUNUN İLK KEZ BM'YE GÖTÜRÜLÜŞÜ : Kıbrıs Rumları 1950’de yaptıkları Enosis plebisitinden sonra, ilhak faaliyetlerini yoğunlaştırdılar. Bu çerçevede Yunanistan ilk kez 16 Ağustos 1954 yılında sorunu, BM'ye götürerek, plebisit sonuçlarının ve Kıbrıs halkına "self-determinasyon" hakkının tanınması talebinde bulundu. Mesele, gündeme alındı ise de, BM Genel Kurulu'nca reddedildi (14 Aralık 1954). Ancak bu reddetme, sadece 1957 tarihine kadar sürdü. Başpiskopos III.Makarios’un 1951’de PEON (Rum Gençlik Teşkilatı) adı altında kurduğu teşkilat, 1953 yılında tahrik edici hareketlerinden dolayı Hükümet tarafından kapatılınca, teşkilat bundan sonra yani 1953 sonrasında EOKA (Kıbrıslıların Milli Mücadele Örgütü) adı altında gizli bir teşkilat halinde çalışmalarını sürdürdü. Yunan Hükümeti'nin her türlü maddi ve manevi desteği ile çalışan EOKA, Nisan 1955’te Ada'nın belli başlı kasabalarında ve Lefkoşa'da hem İngilizlere hem de Türklere karşı eylemlerini gerçekleştirmeye başladı. Rumların kurmuş olduğu EOKA teşkilatının giriştiği faaliyet, Kıbrıs Türkü'nü VOLKAN adlı 'karşı bir teşkilat' kurmaya yöneltti. Daha sonra TMT yani Türk Mukavemet Teşkilatı adını alan bu örgüt, 'savunma' amaçlıydı.

              Daha sonra Türk ve Yunan Başbakanları (Adnan Menderes ve Karamanlis) Zürih'te görüşmeler yaparak, Şubat 1959'da Londra'da anlaşmaya vardılar.

              1960 KIBRIS CUMHURİYETİ : 1959 Zürih-Londra Antlaşmaları’nın imzalanmasından sonra, 13 Aralık 1959 seçimlerinde Başpiskopos Makarios Cumhurbaşkanı, Dr.Fazıl Küçük de Cumhurbaşkanı Yardımcısı seçildi. Nisan 1960’da Anayasa kabul edildi. 16 Ağustos 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti ilan edildi ve 24 Ağustos’ta ise BM’ye üye oldu. BM tarafından önerilen federasyon modeli, coğrafi esas dışında anayasal bakımdan büyük ölçüde 1960'da gerçekleştirilmiş; ancak çok geçmeden başarısızlığı da 1960-1963 döneminde görülmüştü.

              CUMHURİYETİN YIKILIŞI, BM'NİN TAVRI VE 1964 TARİHLİ KARAR : Türk-Rum ortaklığına dayalı Kıbrıs Cumhuriyeti ancak 3 yıl yaşadı. Bu dönemde iki toplum sürekli çatışma içinde oldu. Nihayet, Makarios, Türklere eşit haklar tanıyan 13 anayasa maddesinin değiştirilmesi için bir öneride bulundu. Bu önerisi, Türk halkını “eşit kurucu statü”den azınlık statüsüne dönüştüreceği için reddedildi. Bunun üzerine, daha önce hazırlanan ve altında Rum yönetimi başkanı Glafkos Klerides'le, dönemin İçişleri Bakanı Polikarpos Yorgacis'in imzası bulunan AKRİTAS planı uyarınca kanlı saldırılar başladı.

              Rum yönetimi Başkanı ve Eokacı Klerides, AKRİTAS planı Kurmay Başkanıydı. 1963-1967 yılları arası saldırıların en yoğun olduğu dönemdi.

              “Kanlı Noel” adı verilen ve 21 Aralık 1963’te başlayan bir dizi saldırı planı ile, Lefkoşa’nın Türk kesimi kuşatma altına alındı. Rum saldırılarının en yoğun anında, Türkiye'nin girişimleri ile toplanan Birleşmiş Milletler 4 Mart 1964 tarihinde hatalı bir karar aldı. BM’nin bu kararına göre, Ada'ya bir BM Barış Gücü gönderilecek; ama bu güç, barışı sağlamak için "meşru hükümet"le işbirliği yapacaktı. Oysa Kıbrıs'ta 1960 Anayasası'na göre meşru bir hükümet kalmamıştı. O dönem Birleşmiş Milletler'de Türk toplumu adına görüşmelere katılan Rauf Denktaş buna itiraz etti.

              1974 TÜRK BARIŞ HAREKATI : Kıbrıs Rumlarını çözümsüzlükte ve Enosis yolunda cesaretlendiren en önemli etken, BM'nin 4 Mart 1964'de alınan karar uyarınca Rum yönetimini meşru Kıbrıs hükümeti  olarak tanımasıydı. Yunanistan, 1964'de Ada'ya çıkardığı 20 bin askerle fiilen gerçekleştirdiği işgali, Türkleri katlederek Enosis ile noktalamak için, 15 Temmuz 1974 günü Makarios'a karşı 'sözde' bir darbe yaptı. Makarios İngilizlere sığınarak Ada'dan kaçtı. Darbe neticesinde Cumhurbaşkanlığı'na getirilen EOKA'cı Nikos Sampson, Kıbrıs Elen Cumhuriyetini  ilan etti. Bu, ismi söylenmemiş olan ENOSİS idi. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, Garanti Antlaşması'na göre müdahele edilmesi için, garantör devletlerden biri olan İngiltere'ye başvurdu; fakat olumlu bir cevap alamayınca, tek başına müdahale etme kararı aldı. 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı yapıldı; dönemin Başbakanı Bülent Ecevit, kod olarak “Ayşe tatile çıksın” parolasını kullanmıştı. Harekat sonrası, 30 Temmuz 1974'te Cenevre Andlaşması imzalandı. Türkiye, İngiltere, Yunanistan, Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum toplumlarının imzalarını taşıyan bu anlaşmada, Türk tarafı Ada'da bir Kıbrıs Hükümeti değil, "iki eşit muhtar idarenin varlığını" kabul ettirdi. Ne var ki, Birleşmiş Milletler ve Batı bu anlaşmayı gözardı ederek, Rum yönetimine "meşru (de jure) Kıbrıs Hükümeti" muamelesi yapmayı sürdürdüler. Bunun üzerine, 2.Cenevre görüşmelerinde de bir sonuç çıkmayınca, 14 Ağustos günü başlayan 2.Barış Harekâtı, 16 Ağustos'a kadar sürdü ve bugünkü 'Barış Hattı' çizildi.

              KIBRIS TÜRK FEDERE DEVLETİ (KTFD) VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ (KKTC)'NİN İLANI : 13 Şubat 1975'de Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildi. Birleşmiş Milletler, 12 Mart 1975'te aldığı bir kararla KTFD'nin ilanını kınadı. Onlara göre Türkler, Rum devletine tabi olmalıydı. BM kararından cesaret alan ve uzlaşmazlıklarını tırmandıran Rumlar, Türk tarafının görüşmelerde sunduğu tüm önerileri reddettiler; ve BM'den çıkarttıkları yeni bir kararla tüm Kıbrıs'ın tek egemen devleti olduklarını tescil ettirdiler. Bunun üzerine, Türk halkının Kuzey'deki egemenliğini daha belirgin hale getirmek için, 15 Kasım 1983’de Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edildi.

              Kaynaklar:

              Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

              Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

              Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

              Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

              Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

              Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

              Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

              Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

              Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

              Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

              Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

              Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

              Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

              Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

              Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

              Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

              Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

              Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

              Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

              Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

              Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

              Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

              Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

              Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

              İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

              İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

              İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

              İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

              Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

              Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

              Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

              Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

              Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

              Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

              1959.

              Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

              Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

              Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

              Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

              Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

              Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

              Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

              Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

              Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

              Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

              Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

              Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

              Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

              Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

              Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

              Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

              Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

              Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

              Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

               



              • Takrir-i Sükun Döneminde İç ve Dış Gelişmeler

                Musul meselesi Lozan'da büyük bir çıkmaza girdi. Dahası, 31 Ocak'ta konferansa sunulan antlaşma taslağının 3.maddesinde, Türk-Irak sınırının MC'nce bu konuda alınacak karara uygun olarak tesbit edilecek bir çizgi olması öngörülmekteydi. Ancak, Türkiye, üyesi olmadığı ve İngiliz egemenliğindeki Milletler Cemiyeti'nin işe karıştırılmasını istemiyordu.

                İngiltere, Lozan Konferansı'nın 2.devresinde, Curzon'un yerine, İst'daki Yüksek Komiser Horace Rumbold'u görevlendirmişti. Rumbold, 'yüksek komiser' olarak tayin edildiğinde Ortadoğu ve Osmanlı Devleti hakkında fazla bir bilgiye sahip değildi. İng.Yüksek Komiserliği'nde tercüman olan Andrew Ryan, Rumbold'a Türkiye ile ilgili bilgileri veriyordu. Rumbold'un Lozan'ın 2.devresinde görevlendirilmesi, Türkiye'de İngiliz politikasının biraz yumusayacağı kanısını uyandırdı. Fakat bu, Musul meselesinin Lozan'ın 2.perdesinde de halledilmemesi nedeniyle çok geçmeden kayboldu. Sorun, ancak konferans sonrasında çözümlenebildi. 19 Mayıs-5 Haziran 1924 tarihleri arasında toplanan Haliç Konferansı da çözüm getirmedi. Haliç Konferansı'na Türkiye'den Meclis başkanı Ali Fethi(başkan), Diyarbakır mebusu Fevzi, Ordu mebusu Faik, Dışişleri Hukuk Müşaviri Nusret ile Genelkurmay'dan yarbay İshak Avni katılırken, İngilizleri temsilen, Sir Percy Cox(başkan), C.H.Jardine, J.H.Hall ve Yarbay E.F.W.Less katıldı.

                İstanbul'da toplanan Haliç Konferansı'nın başarısızlıkla noktalanması üzerine, İngiltere, Milletler Cemiyeti alternatifini devreye sokmak istediğini Türkiye'ye bildirdi. Türk hükümeti ise 4 Ağustos 1924'de Londra Maslahatgüzarlığı'na yolladığı talimatta, İngilizler ile Musul meselesi hakkında, MC'ye gitmeden önce bir görüşme daha yapmak istediğini bildirdi. MC'nin 20 Eylül 1924'de başlayan toplantısında İngiliz tezini Adalet Bakanı Lord Parmoor savunurken, Türk tezini ise A.Fethi(Okyar) heyeti savundu. MC Meclisi, 30 Eylül 1924'de Musul meselesini inceleyecek bir üçlü komisyonun kurulmasını kararlaştırdı. Üçlü komisyon Macar Kont Teleki, Belçikalı A.Poulis ve İsveçli A.Wirsen'den oluşuyordu. İsveç temsilcisi Em.Albay Wirsen başkanlığında 13 Kasım'da çalışmalarına başladı. Komisyona Irak'daki incelemeleri sırasında, İngiliz ve Türk delege ve uzmanlar yardımcı olacaktı. Türkiye'yi Cevat Paşa temsil ediyordu; heyette Tevfik Rüştü de vardı. Bu arada, herhangi bir çatışmaya meydan vermemek için, MC Meclisi, 29 Ekim 1924'de  "Brüksel hattı"  denilen bir çizgiyi kabul etti; bu çizgi, yaklaşık olarak Musul'u Hakkari'den ayıran eski vilayet sınırıydı.

                1 Aralık 1925'te İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Polonya ve Cekoslavakya devletleri arasında imzalanan Locarno Antlaşmaları, Almanya'yı tekrar Sovyetlerden uzaklaştırdı. Sovyetler Avrupa sahnesinde olusan bu yeni gruplasmayı kendine yoneltilmis bir hareket olarak algılamıs ve Almanya'nın yeniden uluslararası platformda etkin bir yer işgal etmesinden endişe duymustur. Bu nedenle, Sovyetler Birliği çevresindeki ülkelerle saldırmazlık antlaşmaları imzalama politikasına girişti ve bunun ilk uygulaması Türkiye ile oldu(17 Aralık 1925). Bu antlaşma bir anlamda, Türkiye'nin Musul meselesinden dolayı İngiltere'ye karşı duyduğu tepkinin de bir belirtisiydi. Türk-Sovyet yakınlaşmasından çekinen İngilizler, Türklerle uzlasmaya yoneldiler. 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması (Sınır ve İyi Komşuluk Antlaşması), Türkiye, İngiltere ve Irak hükümetleri arasında imzalandı. 25 yıllık bir süre için %10'luk bir petrol gelirinin Türklere verilmesi kabul edildi. Türk-Irak sınırı, MC'nin saptadığı  Brüksel hattı  olarak kabul edildi. Ancak Brüksel hattı, Tsuta ve Alamut'un güneyinde, bu iki yeri birbirine bağlayan yakın Irak topraklarından geçen kısmını Türkiyeye bırakmak üzere değiştirildi.

                Sonuçta Musul Sorunu, büyük ölçüde İngiltere'nin lehine çözümlendi. Ufak değişiklikler dışında "Brüksel hattı' kabul edilirken, Türkiye'nin 25 yıl süre ile Musul petrollerinden %10 nisbetinde hisse almasını öngören madde ise, antlaşmaya eklenen notalarla önemini zamanla yitirdi. Türkiye 16 Aralık 1925 tarihli MC kararlarına  tepki göstermişse de, sonradan tutumunu yumuşattı. Türkiye'nin bu durumu kabul etmesinde, Düyun-u Umumiye borçlarının yarattığı ekonomik buhranın etkisi büyüktü. Ayrıca, iç faktörler arasında Saltanat ve Hilafetin kaldırılması gibi radikal değişikliklerin ardından gelen ve İngiliz rolü bulunan Şeyh Sait ayaklanması; ve dış faktörler arasında, Türkiye'nin yalnızlığı ve Musul petrollerinin rekabetinin etkisi de önemli bir yer tutmaktaydı.

                Kaynaklar:

                Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                1959.

                Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

                 



                • KADRO

                  A. Kadro Dergisi:

                  Kadro Dergisi, Ocak 1932’de yayın hayatına atılan ve üç yıl, 36 sayı boyunca Türk Devriminin ideolojisini sistemleştirmeyi ve devrimi evrenselleştirmeyi, sınıfsız bir toplum yaratmayı ve ekonomik kalkınmayı gerçekleştirecek yöntemler önermeyi amaçlayan bir yayın organıdır. Bu dergi, ortaya koyduğu ekonomik, siyasal ve sosyal görüşlerle ve sunduğu özgün çözümlerle, bir basın-yayın faaliyeti olmaktan öteye geçerek, bir entellektüel hareket konumuna ulaşmıştır.

                  Kadro Dergisi'nin imtiyaz sahibi Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), neşriyat müdürü Vedat Nedim (Tör) Beyler olup, Şevket Süreyya (Aydemir), Burhan Asaf (Belge), İsmail Hüsrev (Tökin) Beyler kurucularından ve daimi muharrirlerdendir. Derginin yayınlanma amacı, ilk sayısında da belirtildiği üzere, "Türk inkılabının bir ideolojiye olan gereksinimi ve inkılabın kendine özgü cihanı telakki tarzının  vücut bulmasının zorunluluğu" idi.

                  Kadro Dergisi’nin yayımlandığı dönemde, 1925-1929 yılları arasındaki Takrir-i Sükûn dönemi olağanüstü uygulamalarının bazı izleri bulunmakla birlikte, basın üzerinde kısmen de olsa belli bir hoşgörü mevcuttu. Bundan dolayı olsa gerek, 1930'lu yıllarda Türk entellektüel yaşamında bir canlanma ve basın-yayın faaliyetlerinde belli bir artış göze çarpmaktaydı. Belirtilen dönemde Kadro'dan başka, Ülkü, Çığır, Yeni Adam, Kooperatif, Yeni Türk, Fikir Hareketleri ve Atsız Mecmua gibi süreli yayınlar ortaya çıkmış ve bu entellektüel ortamda sıcak polemikler doğmuştu.

                   

                  B. Kadro Hareketi:

                  Kadro hareketi ve Kadrocular, 1930'lu yıllarda ve daha sonraki dönemlerde, iç politika ile ilgili olarak önerdikleri devletçilik ve plan ile, dış politikada önerdikleri merkez-çevre kuramı ile özgün bir akımın temsilcileri olmuşlardır. Bununla birlikte hareketi meydana getiren yazarlar çeşitli çevrelerden, farklı gerekçelerle olumsuz tepkiler görmüşlerdir. Kadroyu ve Kadrocuları olumsuz bağlamda ele alan hemen hemen tüm görüşlerin hareket noktalarını "Marksizm" oluşturmuştur. Kadro'nun bazılarınca Marksist ve komünist olarak nitelendirilmesinde başlıca iki etken rol oynamıştır. Birincisi harekete damgasını vuran aydınların sol geçmişleridir. Yakup Kadri dışında kalan öteki Kadrocular, TKP ile ilişkili görülmüş ve devamlı şüpheyle karşılanmışlardır. Aslında Kadrocuları "Yakup Kadri hariç dört eski TKP'li"  olarak görmek tartışmaya açıktır. Çünkü Kadrocular arasında sadece Şevket Süreyya ile Vedat Nedim TKP içinde etkin görevlere gelmişler ve bu parti hizmetinde çalışmışlardır. Ismail Hüsrev ile Burhan Asaf geçmişlerinde sol hareketlerle ilgilenmelerine rağmen TKP saflarında yer almamışlardır. Kadrocular, Marksizmle özdeşleşmiş olan tarihsel materyalizmin Marks'tan önce de var olduğunu iddia ederek, bu yöntemi Marks'ın kullanmış olmasının, kendilerinin benimsemesine engel teşkil etmeyeceğini savunmuşlardır. Marks, tarihsel materyalizmi "ihtilalci sosyalizm"i açıklamak için kullanırken, Kadrocular, bu yöntemi "Milli Kurtuluş Hareketleri"ni açıklamak için kullanmışlardır. Kadrocular, gerektiğinde "devrim adına"  sertleşmeyi hoşgörmüşlerdir.

                  Kadro'ya göre, dünyadaki tüm ulusal ve uluslararası eşitsizliklerin nedeni kapitalizmdir. Kadrocuların asıl istediği, sınıfsız ve kaynaşmış bir toplum yaratmaktır. Kadro'ya göre, işte bu olumlu ortamı değerlendirmek için fırsat kaçırılmamalı ve sınıf çatışmasının doğmaması için tedbirler alınmalıydı. Bunu sağlayacak tek yol ise, "devletçilik"  idi. Kadro'nun önerdiği devletçilik, klasik devlet müdaheleciliğinden ileri bir sistemdi. Anti-emperyalizm, anti-kapitalizm, anti-komünizm, devletçilik, Misak-ı Milli ve tam bağımsızlık gibi kavramlar Kadro, Kemalizm ve komünist olmayan solu  birbirlerine yaklaştırmıştır.

                  Kaynaklar:

                  Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                  Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                  Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                  Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                  Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                  Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                  Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                  Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                  Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                  Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                  Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                  Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                  Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                  Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                  Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                  Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                  Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                  Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                  Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                  Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                  Ertan, Temuçin Faik; Kadrocular ve Kadro Hareketi, Ankara 1994.

                  Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                  Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                  Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                  Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                  İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                  İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                  İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                  İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                  Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                  Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                  Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                  Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                  Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                  Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                  1959.

                  Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                  Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                  Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                  Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                  Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                  Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                  Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                  Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                  Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                  Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                  Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                  Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                  Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                  Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                  Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                  Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                  Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                  Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                  Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

                   



                  • FORUM

                    Kadro ve Forum:  Kadro ile Forum'un birlikte ele alınmalarında, her iki hareketin de dönemlerine damgasını vuran aydın hareketleri olmaları, değişen ölçülerde olmakla birlikte devletçiliği savunmaları ve planlı ekonomiden yana olmaları etkili olmuştur. Ayrıca her ikisi de birer basın-yayın faaliyeti olarak ortaya çıkmış ve kısa zamanda belirli amaçlar güden aydın hareketleri olmuşlardır.

                    Forum, 1954-1970 yılları arasında Ankara'da yayınlanan 15 günlük siyaset ve ekonomi dergisidir. Forum dergisi, geniş ölçüde bir üniversite öğretim üyeleri dergisidir ve Forum Hareketi de, akademisyen olmayan bazı yazarlara rağmen bir üniversite hareketi niteliğindedir.

                    1960 yılına değin Demokrat Parti'yi eleştiren yazılara ağırlık veren Forum, 27 Mayıs 1960'tan sonra "karma ekonomiden ve ekonomide millileştirmeden yana", 1965 sonrasında ise "kapitalist olmayan yoldan kalkınmayı" öneren çizgisiyle sol eğilimli bir içerik kazanmıştır. Forum, devlet müdahelesinden yana olmakla birlikte, bu müdahelenin sınırlarında Kadro'dan ayrılmaktadır. Forum'un savunduğu devlet müdaheleciliği, özel sektör lehine ve bu sektörün gelişmesini sağlamayı amaçlayan bir uygulamadır.

                    Kadro ile Forum farklı dönem koşullarının yarattığı hareketlerdir. Kadro Hareketi, 1929 Dünya Ekonomik Krizi sonrasındaki ekonomik buhran döneminde ve içte Serbest Fırka denemesinin başarısızlığının tartışıldığı bir sırada ortaya çıkmışken, Forum ise, kapitalist üretim ilişkilerinin yoğun olarak yerleştiği bir ekonomik ortamda ve Demokrat Parti'nin aydınlara demokrasi konusundaki beklentilerini vermediği bir dönemde gelişen bir hareket olmuştur.

                    Kadro, Serbest Fırka olayı sırasında yaşanan kaosu ve devrimin geleceğinin tehlikeye düşmesini, bu demokrasi denemesine bağlayarak, demokrasi karşıtı bir tutum içerisine girebilmiştir. Forum ise 1950 yılında büyük umutlarla iktidara gelen ve tek parti yönetimine son veren Demokrat Parti'nin demokrasi dışı uygulamalarına tepki olarak doğan demokratik bir harekettir. Kısacası Kadro'nun anti-demokrat tavrı, Forum'un ise demokrasiyi hedeflemesi, tamamen kendi dönemlerinin koşullarından kaynaklanmaktadır.

                    Kaynaklar:

                    Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                    Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                    Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                    Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                    Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                    Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                    Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                    Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                    Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                    Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                    Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                    Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                    Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                    Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                    Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                    Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                    Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                    Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                    Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                    Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                    Ertan, Temuçin Faik; Kadrocular ve Kadro Hareketi, Ankara 1994.

                    Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                    Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                    Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                    Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                    İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                    İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                    İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                    İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                    Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                    Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                    Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                    Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                    Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                    Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                    1959.

                    Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                    Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                    Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                    Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                    Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                    Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                    Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                    Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                    Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                    Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                    Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                    Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                    Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                    Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                    Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                    Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                    Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                    Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                    Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.



                    • YÖN

                      Kadro ve Yön:  Yön Dergisi, 1961-1967 yılları arasında İstanbul'da yayınlanan  haftalık siyasal bir dergidir. Mümtaz Soysal, Doğan Avcıoğlu ve Cemal Reşit Eyüboğlu tarafından kurulan bu dergi, kısa zamanda bir aydın hareketi niteliği kazanarak siyasal, sosyal ve ekonomik çözümler sunmaya başlamıştır. Yöncülere göre, Türkiye'nin gelişmesi için tek çıkar yol, üçüncü yol olarak nitelenen, "milli devrimci kalkınma yolu"dur. Bu kalkınma modeline göre, kapitalizmin dışına çıkmanın tek yolu ise devletçiliktir.

                      Kadro ile Yön hareketleri arasında aslında çok farklı yaklaşımlar vardır. Diğer bir deyişle, Yöncüleri, 1960'ların Kadrocuları olarak görmek mümkün değildir. Bu iki hareket arasındaki en önemli fark, Kadro'nun iktidarın sözcülüğünü, Yön'ün ise iktidarı hedefleyen bir grubun sözcülüğünü yapmış olmasıdır. Yön'de iktidarı ele geçirme hedefi ağır basmaktadır. Kadrocular ise, iktidar için ideoloji geliştirmeye çalışmışlardır.

                      Kadro ile Yön arasında yöntem anlayışları açısından da fark vardır. Kadrocular, Marksizmi, yaratmak istedikleri Kemalist ideoloji için bir araç olarak kullanmak isterlerken, Yöncüler, Kemalizmi Marksist çözümlemeleri için bir araç olarak kullanmak istemişlerdir. Hem Yöncüler hem de Kadrocular kalkınmayı ve azgelişmişlik kıskacından kurtulmayı esas sorun olarak görmekle birlikte, Yöncüler, Kadrocular gibi anti-komünist bir çizgi izlememişlerdir.

                      Sonuç olarak diyebiliriz ki, 1930'dan sonraki yıllarda Türk entellektüel hareketleri üzerindeki etkisi tartışmasız olan Kadro, belirli oranlarda Forum ve Yönü de etkilemiştir. Ancak Kadro-Forum ve Yön Hareketleri, birer aydın hareketi olmanın ortak özelliklerini taşımakla birlikte, Forum ve Yön'ün, Kadro'nun devamı niteliğinde olduğunu söylemek yanlıştır.

                      Kaynaklar:

                      Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                      Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                      Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                      Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                      Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                      Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                      Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                      Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                      Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                      Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                      Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                      Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                      Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                      Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                      Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                      Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                      Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                      Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                      Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                      Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                      Ertan, Temuçin Faik; Kadrocular ve Kadro Hareketi, Ankara 1994.

                      Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                      Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                      Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                      Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                      İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                      İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                      İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                      İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                      Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                      Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                      Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                      Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                      Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                      Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                      1959.

                      Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                      Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                      Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                      Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                      Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                      Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                      Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                      Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                      Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                      Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                      Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                      Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                      Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                      Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                      Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                      Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                      Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                      Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                      Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.



                      • İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE İÇ-DIŞ SİYASET

                        • Tevfik Rüştü Aras: “İkinci Dünya Savaşı’na Karışmak Tehlikesinden Ancak Atatürk’ün Yoluna Dönmekle Kurtulduk….”

                        • Revizyon” denilen müessesenin rafa kaldırılmasının, suistimali kadar tehlikeli olduğunu düşünen Tevfik Rüştü Aras, Almanlara karşı bu yol kapalı tutuldukça, Avrupa ufkunda sürekli olarak İkinci Dünya Savaşı ihtimalinin sezildiğine dikkat çekiyordu.

                        • Fransız diplomatı Briand’ın (Doğu Avrupa’daki sınırların revizyonunu öngören) LOKARNO (1925)’su barışçı ümitler doğurmuştu. ANCAK1935 yılı Mart ayında Hitler’in mecburi askerliği ilan etmesi üzerine haklı endişeler belirmekteydi.

                        • TEVFİK RÜŞTÜ: Biz de olayları çok yakından izliyorduk. İstemeyerek yüklendiğimiz Birinci Dünya Savaşı tecrübesi, gözümüzün önünden asla ayrılmıyordu. Mecbur olmadıkça ve savunma gereği belirmedikçe acele ittifaklara koşmanın ne büyük yanlışlık olduğunu iyice öğrenmiştik. Uluslararası konferanslarda kolektif emniyet ve bölge nizamını ileri sürmekte önde bulunanlardan sayılıyorduk. Büyük önderimiz Atatürk’ün yüksek idaresi devrinde sözümüzle hareketlerimizin yüzde yüz birbirine uyduğu dünyaca öğrenilmişti. Balkan Antlaşması bölge nizami için, İskandinavyalıların aralarındaki ilişkilerinden sonra, iyi bir örnek olmuştu ve barış için çok şeyler vaat ediyordu. Kuruluşunda bölge-içi emniyeti sağladı”….

                        • Eğer İkinci Dünya Savaşı Balkanlara sirayet etmeseydi, savaş sonunda ayakta kalan Birleşik Amerika ve Sovyetler olarak iki dev devletten sonra, sade Avrupa’nın değil, dünyanın üçüncü büyük kuvveti ‘BALKAN BİRLİĞİ’ olacaktı”.

                          Kaynaklar:

                          Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                          Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                          Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                          Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                          Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                          Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                          Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                          Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                          Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                          Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                          Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                          Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                          Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                          Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                          Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                          Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                          Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                          Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                          Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                          Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                          Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                          Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                          Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                          Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                          İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                          İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                          İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                          İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                          Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                          Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                          Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                          Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                          Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                          Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                          1959.

                          Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                          Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                          Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                          Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                          Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                          Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                          Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                          Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                          Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                          Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                          Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                          Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                          Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                          Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                          Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                          Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                          Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                          Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                          Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

                           



                        • 1950-1960 MENDERES DÖNEMİ

                          YABANCI SERMAYE:-----1 Ağustos 1951 ///5821 Sayılı Yabancı Sermayeyi Tesvik Kanunu ile , ülke ekonomisine yararlı yabancı sermayenin tesvik edilecegi ongoruldu.

                          ===18 Ocak 1954'te  6224 Sayılı Yabancı Sermaye Teşvik Kanunu kabul edildi. Buna gore, Amerikan uzmanlarının calısmalarıyla hazırlanan bu yeni kanun ile, yabancı sermayenin kar ve sermaye transferi uzerindeki sınırlamalarının ortadan kaldırılması, hatta yerli sermaye ve girisime tanınan butun muafiyet ve kolaylıklardan yararlanılması ongoruluyordu. Partiye gore bu kanun "Türkiyenin uluslararası iktisadi gelismelere ayak uydurmasına olanak saglayacak bir dusuncenin yansıması" olarak gorulmekteydi.

                          6224 sayılı kanuna gore(Ocak 1954), yabancı sermayeye kar transferi konusunda hicbir sınırlama koymayan, adeta yerli ozel girisimle esit hakları tanıyan ve liberal olarak nitelendirilebilecek bu kanunla ile yabancı sermayenin cagırılması hedeflenmis ama istenilen olcude bu basarılmamıstı.

                           ¶ PETROL:   6326 Sayılı PETROL KANUNU(16 Mart 1954)' yine Amerikan uzmanlar yardımıyla hazırlandı. 11 kısımdan olusan genis kapsamlı bu kanun ile petrol kaynaklarının, ozel girisim aracılıgıyla hızlı+aralıksız+verimli bicimdeki yatırımlarla gelistirilmesi  ve bu cercevede yabancı sermayeden faydalanılması dusunulmekteydi. 

                          ===Petrol kullanım maddelerine bakıldıgnda, özel sektore oncelik ve yabancı sermayeye yerli sermaye ile esit haklar tanıyan, liberal nitelikli kanunlar aracılıgıyla,, 1954 sonrasında PETROL ARAMA VE URETME; 1960 sonrası RAFINERI VE DAĞITIM ISLERI konusunda girisimler gerceklesti.

                          ==1954'te TPAO(Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklıgı==kuruldu ve petrol urunlerinin dagıtımı Türk Petrol Ofisi Anonim Sirketine verildi. Sonucta, Yabancı Sermayeyi Tesvik kanunu gibi, bu kanunda da beklenilen sonuc alınamadı.

                           ¶ MADEN: 1954 tarihli , 6309 sayılı MADEN Kanunu ile, madenlerin devlet tarafindan işletilmesi yerine ozel tesebbus ve devlet isletmelerinin esit hakka sahip olması ongoruluyordu.

                           ¶  DEVALÜASYON==Zaten artan ithalata karsılık ihracat yetersizligi dış ticaret dengesini bozmustu. Bu da 1958 Devaluasyonunu korukleyecekti. 1955'te de IMF ISTIKRAR programı reddedilmis ve Dunya Bankasından kredi almak zorlasmaya baslamıstı.

                                      1958 DEVALÜASYONU+IMF receteleri.....dikkat çekiciydi...  4 AĞUSTOS (1958) KARARLARI olarak da bilinen bu kararlar ile, Türk lirasının değeri 3 katından fazla oranda düşürülmüs, Hükümet dış kredi sağlamada adeta dışarıya bağımlı hale gelmisti. 1958 Devaluasyonu dış borc yukunu buyuk olcude artırdı.

                           ¶ TARIM:  1950-54 izlenen iktisadi programda "kalkınmada tarıma oncelik verme" gorulur. Kore Savası gundeminde tarım ürünlerinin ihracatının artması, tarım sektöründeki gelir artışını olumlu yönde etkiledi. 1950'de 3bin ton olan buğday uretimi, 1953'te 8 bine tona cıktı.

                          ¶ DEVLETCILIK:Devlet isletmeciligi=devletin iktisadın icinde degil, yönlendirici konumunda yer alması. Devletcilik doneminde , once Sumerbank hatırlanırken, 1950 sonrası liberal donemde ise, Türkiye Sanayi Kalkınma Bankası gorulmekteydi. Hukumet hem tarm sektorunde hem de ozel sektordeki finansman acıklarını Merkez Bankası yoluyla kapatmaya calısıyordu.

                          Kaynaklar:

                          Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                          Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                          Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                          Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                          Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                          Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                          Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                          Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                          Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                          Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                          Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                          Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                          Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                          Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                          Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                          Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                          Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                          Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                          Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                          Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                          Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                          Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                          Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                          Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                          İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                          İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                          İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                          İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                          Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                          Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                          Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                          Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                          Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                          Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                          1959.

                          Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                          Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                          Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                          Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                          Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                          Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                          Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                          Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                          Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                          Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                          Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                          Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                          Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                          Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                          Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                          Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                          Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                          Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                          Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.



                          • SİYASİ BELGELER, ANTLAŞMALAR (1920-1980)

                            MİSAK-I MİLLİ (28 Ocak 1920): Ulusal Ant anlamına gelen Misak-ı Milli , önce Erzurum Kongresi(23 Temmuz-7 Ağustos 1919)'nde kabul edilen ve daha sonra Sivas Kongresi(4-11 Eylül 1919)'nde genişletilerek teyit edilen ilkeleri kapsamaktadır. Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından 28 Ocak 1920'de kabul edilen 6 maddelik Misak-ı Milli'ye göre:

                            (1).Osmanlı Devleti'nin 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi'nin yürürlüğe girdiği anda İtilaf devletlerinin işgali altında bulunan Arap çoğunluğunun oturduğu kısımlarının geleceği, bu bölge halkının özgür oyları ile belirlenecektir. Bu mütareke sınırları içinde, Türk-İslam çoğunluğu bulunan kısımların tümü, hiçbir nedenle ayrılık kabul etmez bir bütündür.

                            (2).Halkın oyu ile Anavatana katılmış olan üç sancak yani elviye-i selase(Kars, Ardahan, Batum)  için gerekirse tekrar halk oylamasına başvurulmasını kabul ederiz.

                            (3).Türkiye barışına bırakılan Batı Trakya'nın hukuki durumunun saptanması da, halkının tam bir özgürlükle belirtecekleri oylara göre gerçekleşmelidir.

                            (4).Hilafet merkezi ve Osmanlı Devleti'nin başkenti olan İstanbul şehriyle Marmara Denizi'nin güvenliği her türlü tehlikeden korunmak kaydıyla, Akdeniz ve Karadeniz boğazlarının dünya ticaret ve ulaşımına açılması hususunda bizimle diğer tüm ilgili devletlerin birlikte verecekleri karar geçerlidir.

                            (5).Azınlıkların hakları, komşu memleketlerdeki Müslüman halkın da aynı haklardan yararlanmaları şartıyla tarafımızdan kabul ve temin edilecektir.

                            (6).Milli ve ekonomik gelişmemizi temin ve bağımsız olarak yaşamamız için, siyasi, adli, mali gelişmemizi engelleyecek her türlü kayıt ve kısıtlamalara (kapitülasyonlara) karşıyız.

                            1921 TEŞKiLAT-I ESASiYESi:  23 Nisan 1920'de açılan TBMM, kuruluşundan 9 ay sonra(Ocak 1921'de) yazılı bir anayasa olan 1921 Teşkilat-ı Esasiyesi'ni yürürlüğe koymuştur.

                            1.¶ 24 Maddelik 1921 Teşkilat-ı Esasiyesi, üç temel ilkeye dayanmaktadır: milli egemenlik , güçler birliği   ve  Meclisin üstünlüğü .

                            2.¶ Yasama ve yürütmeyi üzerine alan Meclisin, parlamenter sistemde olduğu gibi, çalışmalarına ara vermesi  söz konusu olmamıştır. 1921 Teşkilat-ı Esasiyesi, Meclis seçimlerinin iki yılda bir yapılacağı ve yeni Meclis toplanana kadar eski Meclisin göreve devam edeceği kuralını koyarak, Meclisin sürekli toplantı halinde olacağı ilkesini öngörmüştür.

                            3.¶ 1921 Teşkilat-ı Esasiyesi, hem 29 Ekim 1923'te Cumhuriyeti kabul eden, hem de 3 Mart 1924'te Hilafeti kaldıran bir anayasadır. 29 Ekim 1923 tarihinde Meclis, Cumhurbaşkanının seçilmesine karar vermiş ve seçime katılan 158 üyenin oybirliği ile Ankara milletvekili Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı Cumhurbaşkanı  olarak seçmiştir. 1921 Teşkilat-ı Esasiyesi, 1924 Teşkilat-ı Esasiyesi'nin 20 Nisan 1924'te kabulüne değin yürürlükte kalmıştır.

                            Kaynaklar:

                            Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                            Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                            Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                            Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                            Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                            Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                            Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                            Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                            Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                            Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                            Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                            Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                            Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                            Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                            Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                            Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                            Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                            Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                            Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                            Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                            Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                            Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                            Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                            Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                            İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                            İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                            İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                            İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                            Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                            Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                            Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                            Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                            Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                            Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                            1959.

                            Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                            Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                            Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                            Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                            Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                            Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                            Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                            Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                            Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                            Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                            Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                            Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                            Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                            Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                            Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                            Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                            Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                            Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                            Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.

                             



                            • CUMHURİYET DÖNEMİNDE SİYASAL, EKONOMİK, SOSYAL OLAYLARDAN ÖRNEKLER

                              ==1933 SANAYİ PLANI:  1933'de Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı  ile ithalat kısılarak ülkedeki üretim arttırıldı. Dünyada planlamada önceliğini elinde bulunduran SSCB'den gelen Prof.Orlof'un raporundan da yararlanılan bu sanayi planında, dışarıdan yardım almadan özellikle 15 üretim dalında, pamuklu dokuma, kendir-keten, kamgarn(Merinos yün ipliği), sunni ipek, demir, suni antrasit(kok) bakır, kükürt, seramik, kimya, sünger, gül yağı, kağıt, elektrik, altın-petrol  gibi birçok sektore yatırım yapıldı. Yatırımın %5'lik bir oranının Is Bankası, geri kalanının ise Sümerbank tarafından yapılması öngörülmekteydi.

                                                                          

                              ==MİLLET MEKTEPLERİ(1928)///HALKEVLERİ(1932): 3 Haziran 1928'deki Harf Devriminden sonra, halka okuma-yazma öğretmek amacıyla 21 Kasım 1928'de kurulan mektepler, Millet Mektepleri idi. Halkevleri ise, 19 Şubat 1932'de aynı anda 14 ilde acılmıs(1938'de sayıları 210'a;1939'da 373'e ulastı) ve Türk İnkılabı çerçevesinde yeni bir nesil yetistirmek, kultur ve sanat etkinliklerinde bulunmak amacıni gutmustur. Halkevleri 1951'de kapatıldı; 1961'de tekrar bir dernek faaliyeti olarak kuruldu ve 1963'te "Halkevi Dernegi" olarak faaliyet gösterdi; 12 Eylül’den sonra kapatılıp, 1987'de tekrar faaliyete gecti.

                               

                              ==MİLLİ KALKINMA PARTİSİ(1945-58):  18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ, Avni Ulaş, Cevat Rıfat Atilhan'ın kurdukları bu siyasi parti, devletcilige karşıydı; nisbi seçim sistemini, cumhurbaşkanının tek dönem icin seçilmesini, tek dereceli seçimleri, belediye başkanının halk tarafından seçilmesini savundu.

                               

                              ==MİLLET PARTİSİ (1948-54):  Ilk olarak 18 Temmuz 1948'de Maresal Fevzi Çakmak'ın fahri baskanlıgında DP'den ayrılan Enis Akaygın, Hikmet Bayur, Kenan Öner, Osman Bölükbaşı, Osman Nuri Köni ve Sadık Aldoğan tarafından kuruldu. 1950 Seçimlerinde tek milletvekili cıkardı(Bölükbaşı-Kırşehirden). Millet Partisi(1948-1954), Anayasa'dan CHP'nin 6 Ok'unun cıkartılmasını, demokratiklesmeyi, liberal iktisat programlarını, 2 Meclisli sistemi, Cumhurbaskanının tek donem icin secilmesini savunuyordu. Parti, Subat 1954'te "dini siyasete alet ettiği" gerekcesiyle kapatıldı.

                               

                              ==CUMHURİYETÇİ MİLLET PARTİSİ (CMP)1954-58: Millet Partisi'nin 1954'te kapatılmasından sonra, Osman Bölükbaşı ve arkadaslarınca 9 Subat 1954'te kurulan ve Millet Partisi tabanına dayanan parti. Millet Partisi 'dini' politika boyutu nedeniyle elestirilirken, CMP'nin gundeminde 'laiklik' önemle yer aldı. 1954 ve 1957 secimlerinde %5 civarında oy aldı ve sadece Bölükbaşı’nın secim bölgesi olan Kırsehir'den milletvekili cıkardı. 1958'de Köylü Partisi ile birleserek CKMP’yi oluşturdu.

                               

                              ==CUMHURİYETÇİ KÖYLÜ MİLLET PARTİSİ(CKMP), 1958-1969'da MHP oldu:  Cumhuriyetci Millet Partisi(CMP) ile Köylü Partisi(KP)'nin birlesmeleri sonucunda 16 Ekim 1958'de kuruldu. CMP Genel Bask.Osman Bölükbaşı, CKMP'nin de genel baskanlıgını ustlendi. 1962'de Bölükbaşı (Millet Partisini tekrar kurmak üzere) ayrılınca, Ahmet Tahtakılıç ve Ahmet Oğuz başkanlıgı ustlendi. Parti'nin toparlanması icin, MBK'dan ayrılan Ondörtler'e cağrı yapıldı; bu gruptan Alparslan Türkeş 1965'te CKMP'nin genel baskanlıgına secildi. Parti'nin adı, 1969'da MHP oldu.

                               

                              ==ONDÖRTLER OLAYI:  27 Mayıs’dan sonra oluşturulan 38 kişilik MBK içinde yer alan 14 subayın tasfiyesine (ve yurtdısına çeşitli görevlerle gönderilme islemine) verilen isim. 1965 secimleri oncesi yurda dönebilen grup uyeleri, cesitli siyasi partilere (çoğunlukla CHP'ye) girdiler. (KurAlb.Alpaslan Türkeş; KurYrb'lar:Mustafa Kaplan,Orhan Kabibay; KurBnb'lar:Munir Köseoğlu, Şefik Soyuyüce, Orhan Erkanlı; KurYzb'lar:Numan Esin, Muzaffer Özdağ; Piyade Yzb.Rıfat Baykal, Personel Yzb.İrfan Solmazer, Jandarma Yzb.Ahmet Er, Piyade Bnb.Fazıl Akkoyunlu, Tankcı Bnb.Dündar Taşer, Emekli Bnb.Muzaffer Karan).

                               

                              ==OTUZBEŞLER (Peker karşısında Erim):  1946 Seçimleri’nden sonra Başbakan Recep Peker'in sert tavrına karsı cıkan CHP'li ılımlı ve genc milletvekillerinin olusturdugu grup, 26 Ağustos 1946'da yapılan CHP Meclis Grup toplantısında verdikleri oylarla, Recep Peker'in Eylul 1947'deki istifasına kadar giden yolun açılmasında önemli rol oynadılar. 35'ler arasında:  Nihat Erim, A.Fuat Cebesoy, H.Suphi Tanrıöver, Memduh Şevket Esendal, Cavit Oral, Kasım Gülek, Cevat Dursunoğlu, Abdurrahman Melek, Celal Sait Siren, S.Raşit Hatiboğlu, Suud Kemal Yetkin gb. isimler yer almaktaydı.

                              Kaynaklar:

                              Atatürk, M.Kemal; Nutuk, C.I-III, İstanbul 1961.

                              Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I-II, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yayını, Ankara 1945, 1959.

                              Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar; Atatürk'ün Yazdığı Kitaplar.

                              Atatürk'ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi yayını, Ankara 1991.

                              Atatürkçülük: Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri, Gn.Kur.yayını, İstanbul 1983.

                              Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, (haz.M.Onar), C.I-II, Ankara 1995.

                              Acaroğlu, Türker; Açıklamalı Atatürk Kaynakçası, C.I-II, Ankara 1981.

                              Ahmad, Feroz-B.T.Ahmad; Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi (1945-1971), Ankara 1971.

                              Atay, F.Rıfkı, Çankaya, İstanbul 1969; Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İstanbul 1955.

                              Atatürk'ün Milli Dış Politikası (1919-1923), Eskişehir 1992.

                              Avcıoğlu, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul 1974.

                              Aydemir, Ş.Süreyya; İnkılap ve Kadro, Ankara 1932; Tek Adam: Mustafa Kemal, C.I-III, 1963-65.

                              Barutçu, Ahmet Faik, Siyasi Hatıralar, Ankara 2001.

                              Baykal, Bekir Sıtkı, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara 1974.

                              Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, Ankara 1953.

                              Bıyıklıoğlu, Tevfik, Atatürk Anadolu’da, Ankara 1959.

                              Bilsel, Cemil; Lozan, C. I-II, İstanbul 1933.

                              Borak, Sadi, Atatürk’ün Özel Mektupları, İstanbul 1961.

                              Cebesoy, Ali Fuat, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953; Moskova Hatıraları, İstanbul 1956.

                              Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara 1953.

                              Frey, F.W, The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.

                              Goloğlu, Mahmut, Milli Şef Dönemi 1939-1945, Ankara 1974.

                              Gönlübol, Mehmet-Cem Sar; Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), Ankara 1982.

                              Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir 1985.

                              İğdemir, Uluğ; Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, 1969; Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara 1975.

                              İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968; Medeni Bilgiler, Ankara 1969.

                              İnan, Arı, Düşünceleriyle Atatürk, Ankara 1983.

                              İnönü, İsmet, Hatıralar, C.I-II, Ankara 1992; Söylev ve Demeçler, İstanbul 1946.

                              Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (1918-1922) , Ankara 1989.

                              Kansu, M.Müfit, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1966.

                              Karabekir, Kazım, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1969.

                              Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, Ankara 1968.

                              Karal, Enver Ziya, Atatürk’ten Düşünceler, Ankara 1969.

                              Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, İstanbul 2015.

                              1959.

                              Kocatürk, Utkan; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi (1918-1938), Ankara 1988; Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1984.

                              Meray, Seha L.; Lozan Barış Konferansı-Tutanaklar/Belgeler, C.I-VIII, İstanbul 1993; Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara 1977.

                              Onar, Mustafa; Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları-I-II, Ankara 1995.

                              Önelçin, H. Adnan; Nutuk’un (Söylev’in) İçinden, İstanbul 1981.

                              Öztürk, Kazım, Atatürk’ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, C.I-II, Ankara 1990; Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968.

                              Sanal, Türker; Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti, Ankara 1995.

                              Sarıhan, Zeki; Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. I-IV, Ankara 1982-1996.Önelçin,

                              Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, İstanbul 1968.

                              Sonyel, R.Salahi, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara 1973.

                              Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıraları, C.I-II, İstanbul 1973.

                              Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, C.I-II, Ankara 1990.

                              Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya , C.I-IV, Ankara 1977-8.

                              Tökin, F. Hüsrev; Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişimi, İstanbul 1965.

                              Turan, Şerafettin, Atatürk'ün Düşün Yapısını Etkileyen Olaylar Düşünürler, Ankara 2010; Türk Devrim Tarihi C.I-IV, Ankara 1991-9.

                              Tunaya, T.Zafer; Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul 1952; Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 1981.

                              Türk Anayasaları; Parlamento Tarihi.

                              Ünaydın, Ruşen Eşref, Diyorlar ki, (haz.Ş.Kutlu), Ankara 1985.

                              Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul 1970.

                              Ayrıca, S.Akşin’in İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele (İstanbul 1994); B.Oran; Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu (Ankara 1986); Bulgaristan’da Türk Varlığı (Ankara 1992), A.C.Gazioğlu, Kıbrıs Tarihi, ve F.Armaoğlu’nun, C.Üçok ve O.Sander’in siyasi tarih ile ilgili eserlerinden de faydalanılmıştır.